Loài động vật đặc hữu suốt hơn 20 năm chưa thấy lại trong tự nhiên
Loài động vật đang khiến giới khoa học trong và ngoài nước dồn nhiều nỗ lực bảo tồn là gà lôi lam mào trắng Việt Nam, có danh pháp khoa học Lophura edwardsi. Đây là một loài chim thuộc họ Trĩ, từng được ghi nhận tại các khu rừng ẩm thấp ở miền Trung Việt Nam, đặc biệt trong vùng phân bố lịch sử từ Hà Tĩnh đến Huế.
Loài động vật đang khiến giới khoa học trong và ngoài nước dồn nhiều nỗ lực bảo tồn là gà lôi lam mào trắng Việt Nam. (Ảnh: BioLib)
Điểm đặc biệt khiến gà lôi lam mào trắng trở nên vô cùng quý hiếm là loài này chỉ có ở Việt Nam. Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ suy giảm vì mất sinh cảnh và săn bắt, loài chim này gần như biến mất khỏi tự nhiên. Theo IUCN, gà lôi lam mào trắng hiện được xếp ở mức cực kỳ nguy cấp, kèm nhận định có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Lần ghi nhận đáng tin cậy cuối cùng về loài này trong tự nhiên là vào năm 2000.
Gà lôi lam mào trắng từng được mô tả là xuất hiện tại một số tỉnh miền Trung, trong các khu rừng thường xanh ẩm, ở độ cao thấp. Đây là dạng sinh cảnh có độ ẩm cao, tầng cây bụi dày và nhiều dây leo, phù hợp với tập tính kiếm ăn của loài chim này.
Thế nhưng, môi trường sống đặc thù ấy đã bị thu hẹp nghiêm trọng. Nhiều khu rừng đất thấp bị chuyển đổi mục đích sử dụng, bị khai thác hoặc suy thoái trong thời gian dài. Cùng với đó, nạn săn bắt bằng bẫy dây cũng tạo ra áp lực lớn đối với các loài chim và thú sống dưới mặt đất.
Điểm đặc biệt khiến gà lôi lam mào trắng trở nên vô cùng quý hiếm là loài này chỉ có ở Việt Nam. (Ảnh: BioLib)
Theo Zoo Berlin, lần ghi nhận cuối cùng về gà lôi lam mào trắng ngoài tự nhiên tại Việt Nam là năm 2000. Sau đó, dù nhiều cuộc khảo sát được thực hiện, kể cả bằng bẫy ảnh ở những khu vực còn sinh cảnh phù hợp, các nhà khoa học vẫn không ghi nhận được cá thể hoang dã nào.
Bởi vậy, con số "chưa đến 50 con" cần được hiểu theo cách thận trọng: trong tự nhiên, số cá thể trưởng thành của loài này được ước tính có thể chỉ còn từ 0 đến dưới 50 con, thậm chí chưa có bằng chứng chắc chắn cho thấy chúng vẫn còn tồn tại ngoài tự nhiên. Đây cũng là lý do gà lôi lam mào trắng trở thành một trong những loài động vật quý hiếm nhất gắn với Việt Nam.
20 cá thể vừa hồi hương, nhưng chưa thể thả ngay về rừng
Tin vui đáng chú ý nhất trong năm 2026 là 20 cá thể gà lôi lam mào trắng đã được đưa từ Đức về Việt Nam trong khuôn khổ một chương trình hợp tác quốc tế về bảo tồn. Theo IUCN, đây là cột mốc quan trọng trong nỗ lực dài hạn nhằm phục hồi loài chim từng vắng bóng khỏi các khu rừng miền Trung suốt nhiều thập kỷ.
Tuổi Trẻ dẫn xác nhận từ đại diện Vườn thú Berlin cho biết 20 cá thể này được lựa chọn từ các chương trình nhân giống ở châu Âu. Việc tuyển chọn dựa trên các yếu tố như đa dạng di truyền, sức khỏe và đặc điểm hành vi, nhằm tạo nền tảng tốt nhất cho quần thể phục hồi trong tương lai. Các cá thể được vận chuyển bằng máy bay trong những thùng chuyên dụng, có thiết kế đảm bảo an toàn, thông thoáng và giảm căng thẳng.
Tin vui đáng chú ý nhất trong năm 2026 là 20 cá thể gà lôi lam mào trắng đã được đưa từ Đức về Việt Nam trong khuôn khổ một chương trình hợp tác quốc tế về bảo tồn. (Ảnh: BioLib)
Dù vậy, đây chưa phải là cuộc tái thả ngay lập tức. Sau khi về Việt Nam, các cá thể cần trải qua giai đoạn kiểm dịch, thích nghi với khí hậu, ổn định sức khỏe, hình thành cặp sinh sản và tạo ra thế hệ mới sinh ra tại Việt Nam. Chỉ những thế hệ đủ điều kiện mới có thể được huấn luyện và từng bước đưa về môi trường bán tự nhiên.
Theo Huế ngày nay, sau khoảng 2-3 năm chăm sóc, theo dõi, đánh giá khả năng thích nghi và sinh sản, các cá thể con dự kiến được đưa về Khu dự trữ thiên nhiên Phong Điền và một số khu rừng từng ghi nhận gà lôi lam mào trắng để tái thả mềm trong môi trường bán tự nhiên. Khi thích nghi tốt với sinh cảnh và đảm bảo khả năng sinh tồn, các chuyên gia mới tính tới bước tái thả cứng và theo dõi lâu dài.
Cuộc giải cứu cần nhiều năm và không được phép nóng vội
Việc đưa 20 cá thể gà lôi lam mào trắng trở lại Việt Nam chỉ là bước đầu của một hành trình rất dài. Với các loài chim sinh ra trong điều kiện nuôi nhốt, thách thức lớn không chỉ là số lượng, mà còn là khả năng thích nghi với môi trường hoang dã.
Một nghiên cứu trên Bird Conservation International cho rằng các cá thể chim họ Trĩ sinh sản trong điều kiện nuôi nhốt có thể gặp hạn chế về phản xạ tránh kẻ săn mồi, kỹ năng tự kiếm ăn và khả năng thích nghi với tự nhiên. Vì vậy, quá trình tái thả cần đi kèm làm giàu môi trường sống, tập kiếm ăn, huấn luyện chống thú săn mồi, tái thả mềm và theo dõi lâu dài sau khi thả.
Điều đó cho thấy công cuộc bảo tồn gà lôi lam mào trắng không chỉ là đưa một số cá thể về nước, mà còn là phục hồi cả một chuỗi điều kiện sống. (Ảnh: BioLib)
Điều đó cho thấy công cuộc bảo tồn gà lôi lam mào trắng không chỉ là đưa một số cá thể về nước, mà còn là phục hồi cả một chuỗi điều kiện sống: sinh cảnh phù hợp, an toàn trước bẫy săn bắt, nguồn thức ăn, khả năng sinh sản và sự giám sát liên tục của con người.
Trong bối cảnh nhiều loài đặc hữu đang chịu sức ép lớn từ biến đổi môi trường sống, câu chuyện của gà lôi lam mào trắng mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là nỗ lực cứu một loài động vật quý hiếm của Việt Nam, mà còn là phép thử cho khả năng phục hồi những gì từng tưởng như đã mất khỏi tự nhiên.
Với 20 cá thể vừa hồi hương trong năm 2026, hy vọng đã được thắp lên. Nhưng để tiếng bước chân của loài chim đặc hữu này thật sự trở lại dưới tán rừng miền Trung, giới khoa học sẽ còn cần thêm nhiều năm kiên trì, thận trọng và bảo vệ nghiêm ngặt từng phần sinh cảnh còn lại.
Nguyệt Phạm
Theo IUCN, Zoo-berlin, Tuổi trẻ
