Trong thế giới hiện đại, công nghệ chụp CT, robot hình người hay trí tuệ nhân tạo thường được xem là thành tựu của khoa học thế kỷ XXI. Tuy nhiên, ít ai biết rằng từ hơn 2.000 năm trước, người Trung Quốc cổ đại đã từng hình dung ra những thiết bị mang nhiều nét tương đồng đáng kinh ngạc với công nghệ ngày nay.
Trong nhiều thư tịch thời phong kiến, các học giả và người kể chuyện Trung Hoa đã mô tả hàng loạt vật thể kỳ lạ có khả năng nhìn xuyên cơ thể con người, tự động hoạt động như sinh vật sống, thậm chí thay con người thực hiện nhiều công việc thường nhật.
Một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất xuất hiện trong cuốn Duyang Miscellaneous Records thời nhà Đường. Văn bản này nhắc tới một vật thể bí ẩn mang tên “gương bất tử”, được xem như phiên bản sơ khai của công nghệ chẩn đoán hình ảnh hiện đại.
Theo mô tả, đây là một phiến đá khổng lồ được đánh bóng, nằm ở vùng tây nam của một vùng đất vô danh. Người qua đường có thể soi vào bề mặt của nó như một chiếc gương bình thường. Tuy nhiên, thay vì phản chiếu khuôn mặt, vật thể này lại hiển thị toàn bộ nội tạng bên trong cơ thể người soi.
Người mắc bệnh được cho là có thể xác định chính xác vị trí đau yếu trong cơ thể, từ đó tìm đúng loại thảo dược để chữa trị. Dù chỉ là truyền thuyết, ý tưởng về một thiết bị có khả năng “nhìn xuyên” cơ thể đã khiến nhiều nhà nghiên cứu hiện đại liên tưởng trực tiếp đến máy quét CT và công nghệ chẩn đoán hình ảnh.
Một văn bản khác là The Legacy of Kaiyuan and Tianbao còn mô tả phiên bản nhỏ hơn của thiết bị này. Chiếc “gương soi bệnh” bằng sắt đủ nhỏ để mang theo bên người, giống như một công cụ y tế cá nhân thời cổ đại.
Trong Yuanhua Ji, câu chuyện về chiếc gương thần tiếp tục được mở rộng. Theo truyền thuyết, ngư dân ở hồ Thái Hồ thuộc Tô Châu đã vớt được một chiếc gương cổ rộng khoảng 20cm từ đáy hồ.
Chiếc gương được cho là có thể hiển thị các vết loét và tổn thương bên trong cơ thể. Điều kỳ lạ là những người soi vào nó thường nôn ói rồi bất tỉnh, nhưng khi tỉnh lại thì bệnh tật đã biến mất.
Một truyền thuyết khác trong Record from the Pine Window kể về chiếc gương đồng cổ dưới sông Tần Hoài. Một ngư dân sau khi nhặt được chiếc gương đã nhìn thấy dòng máu đang lưu thông trong cơ thể mình cùng tình trạng hoạt động của các cơ quan nội tạng theo thời gian thực.
Quá hoảng sợ, ông lập tức ném chiếc gương trở lại dòng sông. Dù quan địa phương sau đó cho người tìm kiếm, chiếc gương chưa bao giờ được tìm thấy nữa.
Điều đáng chú ý là những câu chuyện này không chỉ phản ánh trí tưởng tượng về y học, mà còn cho thấy ý niệm rất sớm về việc giám sát cơ thể con người liên tục bằng công nghệ, điều đang trở thành xu hướng lớn của y học hiện đại.
Không dừng lại ở đó, Trung Quốc cổ đại còn chứa đầy những câu chuyện về robot và máy móc tự động.
Trong tác phẩm Liezi, nghệ nhân Yan Shi được cho là đã trình diễn trước Chu Mục Vương một “người máy” có ngoại hình giống hệt con người thật. Hình nhân này có thể hát, múa và biểu diễn trước triều đình.
Theo mô tả, cỗ máy được chế tạo từ da, gỗ, keo và sơn mài. Nó chân thực đến mức khiến nhà vua nổi giận khi tưởng rằng hình nhân đang ve vãn các phi tần trong cung.
Yan Shi chỉ tránh được hình phạt sau khi tháo rời toàn bộ cơ cấu bên trong để chứng minh đó chỉ là một cỗ máy. Nhà vua khi ấy được cho là đã thốt lên rằng kỹ nghệ của con người có thể sánh ngang với tự nhiên.
Các nhà nghiên cứu cho rằng nhiều truyền thuyết kiểu này đã làm mờ ranh giới giữa thần thoại và kỹ thuật thực sự trong lịch sử Trung Quốc.
Một số hình nhân gỗ gọi là yong được cho là có thể xoay người hoặc bật nhảy nhờ cơ chế cơ khí đơn giản. Chúng thường xuất hiện trong các nghi lễ tang lễ cổ đại.
Trong khi đó, Lỗ Ban, nhân vật được xem là tổ nghề mộc của Trung Quốc, được cho là đã chế tạo một con chim ác là bằng gỗ có thể bay liên tục nhiều ngày.
Đến thời Tam Quốc, Gia Cát Lượng tiếp tục gắn liền với truyền thuyết về “trâu gỗ ngựa máy”, thiết bị vận chuyển quân nhu có thể mang hơn 200kg hàng hóa đi quãng đường dài. Một số học giả hiện đại xem đây là hình mẫu rất sớm của robot vận tải trên bộ.
Nhà phát minh Mã Quân sau đó còn cải tiến xe chỉ nam bằng hệ thống bánh răng phức tạp giúp tượng trên xe luôn chỉ về cùng một hướng. Ông cũng chế tạo nhiều hình nhân chạy bằng nước có thể đánh trống, thổi sáo, nhào lộn và tung bóng.
Đến thời Đường, trí tưởng tượng công nghệ của người Trung Quốc đạt tới đỉnh cao. Các tác phẩm như Chaoye Qianzai mô tả hàng loạt người hầu cơ khí, thiết bị đánh cá tự động và các hình nhân biết ca hát, nhảy múa.
Nghệ nhân Yang Wulian được cho là đã tạo ra một nhà sư gỗ có thể đi xin bố thí, còn quan lại Wang Ju chế tạo một con rái cá gỗ biết bắt cá.
Trong tiểu thuyết Ma Daifeng, trí tưởng tượng còn được đẩy xa hơn khi một nghệ nhân chế tạo chiếc bàn trang điểm dành cho hoàng hậu. Mỗi khi mở tủ, các hình nhân gỗ sẽ tự động xuất hiện để chải tóc và trang điểm.
Những câu chuyện ấy xuất hiện trong bối cảnh xã hội Trung Hoa thời Đường đang bùng nổ về công nghệ với thuốc súng, kỹ thuật in ấn và nghề làm giấy phát triển mạnh.
Dù phần lớn chỉ tồn tại dưới dạng truyền thuyết và văn học dân gian, các ghi chép này vẫn cho thấy một điều đặc biệt: từ hàng nghìn năm trước, con người đã bắt đầu tưởng tượng về những cỗ máy có thể nhìn thấu cơ thể, hỗ trợ y học và thậm chí mô phỏng chính con người.
Tham khảo: SCMP
Đức Khương
