Trong một buổi thảo luận, không khó để chúng ta bắt gặp hai kiểu người trái ngược. Một bên sẵn sàng nhảy vào tranh luận, khẳng định chắc nịch về mọi chủ đề từ kinh tế, vĩ mô cho đến tâm lý học dù kinh nghiệm thực tế chẳng có bao nhiêu. Bên còn lại, người vốn có học vấn sâu rộng hoặc tay nghề vững vàng lại thường im lặng lắng nghe, và khi được hỏi đến, câu đầu tiên họ nói đôi khi lại là: "Phần này tôi chưa nghiên cứu kỹ nên chưa rõ lắm".
Sự tương phản này không phải là ngẫu nhiên, cũng chẳng phải nét tính cách "giả vờ khiêm tốn" của người đời. Đằng sau đó là một hiện tượng tâm lý học kinh điển đã được khoa học chứng minh.
Bẫy nhận thức của kẻ đứng trên "Đỉnh cao của sự thiếu hiểu biết"
Năm 1999, hai nhà tâm lý học Justin Kruger và David Dunning đã thực hiện một nghiên cứu nổi tiếng và đưa ra kết luận kinh điển về Hiệu ứng Dunning-Kruger.
Nghiên cứu chỉ ra rằng: Nhóm người có năng lực thấp nhất trong một lĩnh vực lại thường là những người tự đánh giá bản thân cao nhất. Nguyên nhân rất đơn giản, họ thiếu chính cái kiến thức cần thiết để nhận ra rằng mình đang thiếu kiến thức. Khi chỉ biết 1% về một vấn đề, họ lầm tưởng 1% đó là toàn bộ thế giới. Dân gian vẫn gọi đây là hiện tượng "thùng rỗng kêu to".
Nhưng vế còn lại của nghiên cứu mới là điều đáng kinh ngạc.
Ở nhóm người có năng lực thật sự vượt trội, đồ thị nhận thức bắt đầu đi theo một hướng hoàn toàn khác. Họ có xu hướng tự đánh giá thấp bản thân. Vì kiến thức quá rộng lớn, họ nhận thức rõ ràng về những "khoảng trống" mà mình chưa chạm tới.
"Người càng biết nhiều càng thấy mình biết ít. Càng học lên cao, người ta càng nhận ra đại dương tri thức là vô tận và thứ mình nắm giữ chỉ là một giọt nước".
"Sự khiêm tốn trí tuệ" - Thước đo ngầm của một tư duy sắc bén
Khái niệm này trong tâm lý học hiện đại được gọi là Intellectual Humility (Sự khiêm tốn trí tuệ). Đây không phải là sự tự ti hay thiếu bản lĩnh, mà là một thái độ nhận thức khách quan về giới hạn tri thức của chính mình.
Người sở hữu sự khiêm tốn trí tuệ không coi việc nói "Tôi không biết" là một thất bại. Trái lại, họ coi đó là điểm bắt đầu cho một quá trình học hỏi mới.
- Dấu hiệu nhận biết một người thông minh hơn bạn:
Thứ nhất, họ không có nhu cầu "thắng" trong mọi cuộc tranh luận: Họ quan tâm đến sự thật và bản chất vấn đề hơn là việc bảo vệ cái tôi cá nhân.
Thứ hai, họ lắng nghe nhiều hơn nói: Thay vì bận rộn suy nghĩ xem nên đáp trả thế nào, họ tập trung tiếp nhận thông tin và đặt câu hỏi phản biện.
Thứ ba, họ thoải mái bộc lộ sự chưa biết: Khi gặp một lĩnh vực nằm ngoài chuyên môn, họ sẵn sàng thừa nhận mà không sợ bị đánh giá hay mất đi sự tự tôn.
Bài học cho môi trường làm việc và giao tiếp hàng ngày
Nhận diện được vế ngược của hiệu ứng Dunning-Kruger mang lại cho chúng ta hai bài học lớn:
1. Đừng nhầm lẫn giữa sự tự tin phô trương và năng lực thực sự
Trong tuyển dụng cũng như tìm kiếm đối tác, những người ăn nói hoa mỹ, tự tin thái quá về mọi thứ đôi khi chỉ đang dừng lại ở "Đỉnh cao của sự thiếu hiểu biết". Hãy lắng nghe cách họ đối mặt với những câu hỏi khó, người giỏi thật sự sẽ biết ranh giới đâu là điểm dừng kiến thức của mình.
2. Học cách cởi bỏ áp lực "phải biết tất cả"
Thừa nhận bản thân chưa biết một điều gì đó không làm bạn yếu đi trong mắt người khác. Trái lại, đó là biểu hiện của một tư duy trưởng thành, bản lĩnh và là dấu hiệu cho thấy bạn đã bước qua cái bẫy tự mãn để thực sự chạm vào tri thức.
Lần tới, nếu ai đó trong cuộc họp thẳng thắn nói với bạn: "Cái này tôi chưa hiểu rõ, để tôi tìm hiểu thêm rồi phản hồi sau", đừng vội đánh giá họ thiếu năng lực. Rất có thể, bạn đang làm việc với một người vô cùng thông minh đấy!
Thanh Hương (Nguồn: Psychology Today)
