Trong cuộc đua AI đang nóng lên từng ngày, các tập đoàn công nghệ Mỹ liên tục công bố những kế hoạch đầu tư hàng chục tỷ USD để xây dựng trung tâm dữ liệu và mở rộng hạ tầng tính toán.
Tuy nhiên, phía sau những con số đầu tư khổng lồ ấy là một thực tế ít được chú ý hơn: năm "ông lớn" công nghệ của Mỹ hiện đang gánh khoảng 1.650 tỷ USD nghĩa vụ tài chính chưa xuất hiện trên bảng cân đối kế toán. Theo phân tích của Nikkei, quy mô của khoản "nợ ẩn" này thậm chí đã vượt tổng số nợ được ghi nhận chính thức của chính các doanh nghiệp.
Nghiên cứu của Nikkei tập trung vào Alphabet, Microsoft, Amazon, Meta và Oracle. Tổng nghĩa vụ tài chính ngoài bảng cân đối kế toán của năm doanh nghiệp này trong quý gần nhất được ước tính đạt khoảng 1.650 tỷ USD, trong khi tổng nợ xuất hiện trên bảng cân đối kế toán chỉ khoảng 1.350 tỷ USD. Chỉ trong khoảng bốn năm, quy mô các cam kết tài chính này đã tăng gấp tám lần, phản ánh tốc độ đầu tư chưa từng có vào hạ tầng AI.
Đáng chú ý, Meta là doanh nghiệp có khoản nghĩa vụ ngoài bảng cân đối kế toán lớn nhất với khoảng 420 tỷ USD, gần gấp ba lần số nợ được ghi nhận chính thức. Oracle cũng chứng kiến mức tăng mạnh khi khoản nghĩa vụ này đã tăng hơn 30 lần trong bốn năm, chủ yếu nhờ dự án trung tâm dữ liệu Stargate hợp tác cùng OpenAI.
Điều khiến nhiều nhà đầu tư bất ngờ là những khoản nghĩa vụ này không xuất hiện trực tiếp trên bảng cân đối kế toán. Nguyên nhân nằm ở cách các tập đoàn công nghệ xây dựng hạ tầng AI. Thay vì bỏ hàng chục tỷ USD để sở hữu ngay trung tâm dữ liệu, họ thường ký các hợp đồng thuê dài hạn với đơn vị vận hành.
Tương tự, GPU và máy chủ cũng được đặt mua thông qua các hợp đồng nhiều năm. Theo chuẩn mực kế toán hiện hành, những tài sản chưa được bàn giao hoặc các trung tâm dữ liệu chưa đi vào hoạt động vẫn được ghi nhận là nghĩa vụ ngoài bảng cân đối kế toán thay vì nợ vay truyền thống.
Điều này không có nghĩa các doanh nghiệp đang vi phạm quy định kế toán. Những cam kết tài chính này vẫn được công bố trong phần thuyết minh của báo cáo tài chính theo đúng quy định. Tuy nhiên, việc chúng không xuất hiện ngay trên bảng cân đối kế toán khiến nhiều nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư cá nhân, khó đánh giá đầy đủ quy mô rủi ro tài chính mà các doanh nghiệp đang chấp nhận trong cuộc đua AI.
Mối quan ngại này bắt đầu xuất hiện cả trong giới tài chính. Morgan Stanley đã dành riêng một báo cáo để phân tích hiện tượng trên, trong khi Moody's cũng cảnh báo rằng các cam kết thuê dài hạn chưa bắt đầu thực hiện đang tăng rất nhanh.
Dù vậy, các tập đoàn công nghệ vẫn tỏ ra tự tin. Microsoft, Alphabet và Amazon đều sở hữu lượng hợp đồng dịch vụ đám mây trị giá hàng nghìn tỷ USD, còn Giám đốc điều hành Amazon Web Services Matt Garman khẳng định các khoản đầu tư hiện nay "không mang tính đầu cơ". Khi được Nikkei liên hệ, cả năm doanh nghiệp đều từ chối bình luận về quy mô nghĩa vụ tài chính ngày càng tăng của mình.
Song song với việc vay vốn và phát hành cổ phiếu, các tập đoàn công nghệ còn ngày càng huy động thêm nguồn lực từ các quỹ đầu tư. Meta là ví dụ điển hình khi thành lập liên doanh với các quỹ do Blue Owl Capital quản lý để phát triển một trung tâm dữ liệu quy mô lớn tại bang Louisiana. Ban đầu, dự án được công bố có tổng mức đầu tư khoảng 27 tỷ USD, nhưng đến giữa tháng 7 năm nay, Meta cho biết con số này dự kiến sẽ vượt 50 tỷ USD.
Theo Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), cơ chế huy động vốn thông qua các quỹ đầu tư và liên doanh mà không làm tăng ngay nợ trên bảng cân đối kế toán được gọi là "shadow borrowing". Trong báo cáo công bố hồi tháng 3, tổ chức này bày tỏ lo ngại rằng nếu các dự án trung tâm dữ liệu bị đình trệ hoặc tâm lý bi quan về AI lan rộng trên thị trường, những rủi ro tài chính tích tụ từ nhiều năm trước có thể dần bộc lộ.
Một chuyên gia tại công ty kiểm toán của Nhật Bản cũng nhận định rằng gánh nặng tài chính thực tế của các tập đoàn công nghệ hiện lớn hơn đáng kể so với những gì nhà đầu tư có thể nhìn thấy trên bảng cân đối kế toán.
Nikkei đồng thời nhắc lại bài học từ Enron, doanh nghiệp từng sụp đổ năm 2001 vì che giấu nợ thông qua mạng lưới công ty con. Dù nhấn mạnh trường hợp của các tập đoàn AI hiện nay hoàn toàn khác và tuân thủ chuẩn mực kế toán, bài báo cho rằng việc ngày càng nhiều khoản đầu tư được thực hiện thông qua các liên doanh có mức độ minh bạch thấp hơn vẫn có thể làm gia tăng lo ngại trên thị trường.
Điều đáng chú ý là phần lớn các nghĩa vụ này cuối cùng vẫn sẽ được ghi nhận thành nợ khi các trung tâm dữ liệu đi vào hoạt động. Nếu nhu cầu AI tiếp tục tăng mạnh như kỳ vọng, doanh thu từ điện toán đám mây và các dịch vụ AI có thể đủ sức hấp thụ chi phí đầu tư khổng lồ hiện nay. Nhưng nếu nhu cầu thực tế thấp hơn dự báo và tỷ lệ sử dụng trung tâm dữ liệu không đạt kỳ vọng, giá trị tài sản có thể suy giảm, kéo theo các khoản lỗ đáng kể.
Nguyễn Hải
