AI biến tưởng tượng thành hình ảnh thật: Ranh giới nào cần được đặt ra?

Khi AI biến tưởng tượng ảo thành hình ảnh về người thật

Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân, thành viên Hội Tâm lý Trị liệu Việt Nam tư vấn, kể về một trường hợp nam thanh niên ngoài 20 tuổi mà chuyên gia từng tiếp nhận tư vấn. Người này có tiền sử lo âu và những suy nghĩ ám ảnh kéo dài từ thời vị thành niên.

Bên cạnh những vấn đề về tâm lý, nam thanh niên có thói quen xem các nội dung dành cho người trưởng thành trên Internet, trong đó có hentai – một dạng truyện tranh, hoạt hình dành cho người trưởng thành.

Đáng chú ý, người này còn sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo hình ảnh, nội dung theo tưởng tượng cá nhân. Khuôn mặt được đưa vào những nội dung này là của những người có thật mà nam thanh niên biết hoặc lựa chọn dựa trên ham muốn của bản thân. Sau khi tạo ra hình ảnh, video, nam thanh niên sử dụng những nội dung này như một nguồn kích thích.

Theo ThS Hoàng Quốc Lân, hành vi được thực hiện khá kín đáo nhưng cuối cùng vẫn bị người mẹ phát hiện. “Phản ứng đầu tiên của người mẹ là sốc và hoang mang. Chị không nghĩ con mình không chỉ xem nội dung người trưởng thành mà còn chủ động dùng AI để tạo nội dung từ hình ảnh của những người thật xung quanh”, ThS Hoàng Quốc Lân kể lại.

Theo chuyên gia, trường hợp trên không phải câu chuyện duy nhất cho thấy những nguy cơ mới xuất hiện khi các công cụ AI ngày càng dễ tiếp cận. Nếu trước đây việc tạo một hình ảnh hoặc video giả có độ chân thực cao đòi hỏi kỹ năng chỉnh sửa nhất định, các công cụ AI tạo sinh hiện nay cho phép người dùng tạo hoặc chỉnh sửa hình ảnh theo yêu cầu chỉ với một vài thao tác.

Trong số đó có các công cụ thường được gọi là “nudify”, có khả năng tạo hình ảnh khỏa thân giả từ ảnh một người đang mặc quần áo. Đáng lưu ý, ảnh đầu vào đôi khi chỉ là một bức ảnh thông thường được lấy từ mạng xã hội.

Tuy nhiên, ThS Hoàng Quốc Lân cho rằng cần phân biệt rõ giữa nhu cầu ở người trưởng thành và cách thức một người sử dụng công nghệ để thỏa mãn nhu cầu đó.

Ham muốn ở một người trưởng thành trẻ tuổi tự thân không phải điều bất thường. Tương tự, việc xem nội dung dành cho người trưởng thành cũng không đồng nghĩa với việc một người mắc rối loạn tâm lý. Điểm đáng lưu ý trong trường hợp trên nằm ở cách nam thanh niên sử dụng AI để hiện thực hóa tưởng tượng, đặc biệt khi khuôn mặt, hình ảnh của những người có thật được đưa vào nội dung mà họ không hề đồng thuận.

“Đây là điểm khiến chúng ta cần nhìn câu chuyện rộng vấn đề hơn. AI đang làm thay đổi cách một người tiếp cận và tạo ra nội dung, từ việc chỉ xem những gì có sẵn sang khả năng cá nhân hóa nội dung theo chính tưởng tượng của mình”, chuyên gia phân tích.

Việc sử dụng khuôn mặt của người có thật để tạo nội dung ham muốn khi chưa nhận được sự đồng thuận còn đặt ra vấn đề về quyền riêng tư và ranh giới đối với người khác.

Theo chuyên gia, AI khiến ranh giới này trở nên đáng lưu tâm hơn bởi một tưởng tượng vốn chỉ tồn tại trong suy nghĩ nay có thể nhanh chóng được chuyển thành hình ảnh hoặc video giống thật về một người cụ thể.

“Nguy cơ ở đây là làm mờ ranh giới giữa ‘tôi muốn gì’ và ‘người khác có quyền gì’, đặc biệt là quyền riêng tư và quyền quyết định đối với hình ảnh của chính mình”, ThS Hoàng Quốc Lân nhận định.

Một vấn đề khác được chuyên gia lưu ý là khả năng kiểm soát hành vi. Các công cụ AI có thể tạo ra những nội dung ngày càng cá nhân hóa, dễ tiếp cận và liên tục theo yêu cầu của người sử dụng. Nếu một người ngày càng dành nhiều thời gian cho những nội dung này, khó chủ động dừng lại hoặc phụ thuộc vào chúng để giải tỏa cảm xúc, hành vi có thể bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ và đời sống tình dục thực tế.

Việc thường xuyên tạo ra một “thế giới” trong đó nhân vật luôn hành động theo mong muốn của người sử dụng cũng có thể ảnh hưởng đến cách nhìn nhận về các mối quan hệ ngoài đời.

Trong thực tế, một mối quan hệ luôn tồn tại giới hạn, sự từ chối và nhu cầu đồng thuận từ cả hai phía. Trong khi đó, nhân vật được tạo bằng AI có thể được điều chỉnh theo mong muốn của người sử dụng.

Dù vậy, ThS Hoàng Quốc Lân nhấn mạnh không nên suy diễn rằng việc tạo hoặc xem nội dung AI dành cho người trưởng thành chắc chắn sẽ làm thay đổi nhân cách hay khiến một người mất khả năng xây dựng các mối quan hệ ngoài đời.

Điều cần quan tâm là hành vi có lặp lại, khó kiểm soát và bắt đầu ảnh hưởng đến cách người đó nhìn nhận quyền riêng tư, sự đồng thuận cũng như các mối quan hệ thực tế hay không.

Với trường hợp trên, chuyên gia khuyên người mẹ không nên bắt đầu bằng trách móc, tra hỏi hoặc gán cho con những từ ngữ mang tính miệt thị như “biến thái”, “bệnh hoạn”.

Thay vào đó, phụ huynh có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe để hiểu hành vi xuất phát từ nhu cầu nào, người con còn kiểm soát được hành vi hay không và việc sử dụng nội dung AI có trở thành một cách để giải tỏa những vấn đề cảm xúc khác hay không.

Trong trường hợp người con khó chia sẻ với gia đình hoặc hành vi có dấu hiệu khó kiểm soát, chuyên gia cho rằng phụ huynh có thể đề nghị con trao đổi với một chuyên gia tâm lý mà người trẻ cảm thấy an toàn, thay vì ép buộc hoặc phán xét.

AI, truyện audio và những kỳ vọng lệch lạc ở người trẻ

Đồng quan điểm, TS Trần Hồng Thu, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương (Hà Nội), cho rằng một vấn đề đáng lưu ý hiện nay là sự gia tăng của những nội dung liên tục khai thác các nhóm kích thích mạnh đối với tâm lý con người, như tình dục, sự giàu có và giấc mơ đổi đời nhanh chóng. Đây đều là những chủ đề dễ thu hút sự chú ý, đặc biệt ở người trẻ giai đoạn bản sắc cá nhân, quan niệm về tình yêu, thành công và giá trị bản thân đang được hình thành.

"Khi một người tiếp xúc với mật độ lớn những nội dung được xây dựng theo cùng một công thức – tình yêu phải mãnh liệt, ngoại hình phải hấp dẫn, người đàn ông phải giàu có, cuộc đời phải có một cú “đổi vận” những hình ảnh này có thể dần trở thành mốc tham chiếu để họ so sánh với cuộc sống thực.

Nhân vật có ngoại hình hấp dẫn thì được yêu, gặp người giàu thì cuộc đời thay đổi, sở hữu tiền bạc và địa vị thì được tôn trọng, hoặc chỉ cần một cơ hội đặc biệt là có thể “đổi đời”. Những mô-típ này nếu xuất hiện với tần suất cao có thể tác động đến cách người trẻ nhìn nhận về tình yêu, thành công và giá trị bản thân", TS Thu phân tích.

Theo TS Trần Hồng Thu, vấn đề không nằm ở việc một người xem một nội dung riêng lẻ, mà cần nhìn vào tần suất, mức độ chìm đắm và khả năng phân biệt giữa một kịch bản được xây dựng để gây kích thích với quy luật của đời sống thực.

Trong tình yêu, người trẻ có thể dần hình thành kỳ vọng rằng tình yêu phải luôn mãnh liệt, nhiều kịch tính, đối phương phải đẹp, giàu, có địa vị hoặc có khả năng “cứu” mình khỏi cuộc sống hiện tại.

Khi bước vào một mối quan hệ bình thường, nơi tình yêu còn bao gồm trách nhiệm, những bất đồng, sự nhàm chán và quá trình cùng nhau xây dựng, họ có thể thất vọng nhanh chóng. Một mối quan hệ lành mạnh đôi khi bị đánh giá là “không đủ cảm xúc” chỉ vì không giống những gì họ liên tục được xem và nghe.

Với tiền bạc cũng tương tự. Nếu các câu chuyện liên tục gắn thành công với biệt thự, xe sang, người yêu giàu có hay một bước ngoặt đổi đời đột ngột, người trẻ có thể đánh giá thấp những con đường phát triển chậm nhưng thực tế như học tập, tích lũy kỹ năng, lao động và quản lý tài chính.

Khoảng cách giữa cuộc sống thật và cuộc sống tưởng tượng càng lớn, cảm giác mình “đang tụt lại phía sau” càng dễ xuất hiện. Từ đó có thể nảy sinh tâm lý tự ti, sốt ruột, so sánh xã hội và trong một số trường hợp là xu hướng tìm kiếm những con đường làm giàu nhanh, tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Tuy nhiên, ảnh hưởng của truyền thông còn phụ thuộc vào độ tuổi, tính cách, hoàn cảnh gia đình, sức khỏe tâm thần, thời lượng tiếp xúc và khả năng tư duy phản biện của từng người.

Nguy cơ đáng lưu ý là khi thế giới nội dung bắt đầu thay thế thế giới thật: người trẻ dành nhiều giờ chìm trong các câu chuyện tưởng tượng, ngày càng bất mãn với cuộc sống, mất động lực học tập, làm việc hoặc liên tục so sánh bản thân với những chuẩn mực không thực tế.

Tạo “sức đề kháng” trước nội dung số

Theo TS Trần Hồng Thu, một trong những giải pháp quan trọng là hình thành “sức đề kháng tâm lý trước nội dung” cho người trẻ.

Cha mẹ và nhà trường cần giúp các em hiểu rằng nhiều nội dung trên môi trường số được xây dựng nhằm tối đa hóa cảm xúc và giữ chân người xem. Trong thời đại AI, người trẻ càng cần được trang bị năng lực tiếp nhận nội dung bằng tư duy phản biện.

"Thay vì chỉ hỏi nội dung đó có hấp dẫn hay không, người trẻ cần học cách đặt những câu hỏi như: Câu chuyện này đang bán cho mình giấc mơ gì? Nó đang kích thích nhu cầu nào? Điều gì trong đó là giải trí và điều gì phản ánh thực tế?

Người trẻ cũng cần hiểu rằng tình yêu bền vững thường ít kịch tính hơn phim ảnh; tài chính vững vàng thường được xây dựng chậm hơn những câu chuyện “đổi đời”; và giá trị của một con người không được quyết định bởi việc họ giàu đến đâu, hấp dẫn đến mức nào hay được bao nhiêu người khao khát.

Khi một thế hệ liên tục được tiếp cận với những giấc mơ quá dễ dàng, điều cần bảo vệ không chỉ là thời gian của họ, mà còn là khả năng chấp nhận, xây dựng và tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống thực", TS Thu cho hay.