Trong bài xã luận đăng trên tạp chí khoa học Science và thông cáo hội nghị toán học quốc tế tại Thượng Hải công bố ngày 2/11/2026, hai chủ nhân của giải thưởng Fields (giải thưởng danh giá tương đương giải Nobel trong ngành toán học) là thần đồng toán học, Giáo sư Terence Tao thuộc Đại học California tại Los Angeles (UCLA) và Giáo sư Khâu Thành Đồng (Shing-Tung Yau) thuộc Đại học Thanh Hoa đã đưa ra lời cảnh báo khẩn cấp về một "cơn sóng thần trí tuệ nhân tạo" đang ập vào nền tảng nghiên cứu toán học thế giới.
Cảnh báo từ hai cây đại thụ làng toán học quốc tế xuất phát từ một cột mốc kỹ thuật chưa từng có tiền lệ: một mô hình AI nội bộ thế hệ mới của OpenAI vừa giải quyết thành công tới 372 danh mục bài toán phức tạp vốn làm đau đầu giới nghiên cứu suốt nhiều năm, bao gồm cả hàng loạt bài toán mở nổi tiếng do cố nhà toán học lỗi lạc Paul Erdős để lại, đồng thời tự tìm ra 3 phát hiện toán học hoàn toàn mới. Ngay cả nhà vật lý học từng đoạt giải Nobel năm 2004 là Giáo sư David Gross cũng xác nhận các mô hình AI hiện nay đã đạt trình độ giải toán ngang ngửa một nghiên cứu sinh tiến sĩ xuất sắc.
Trong bài xã luận công bố ngày 2/11/2026 cùng Tổng biên tập tạp chí Science là ông H. Holden Thorp, Giáo sư Terence Tao bày tỏ mối lo ngại sâu sắc về hiện tượng mà ông gọi là "khai thác mỏ lộ thiên" (strip mining) trong toán học. Trước đây, một nhà toán học con người phải mất nhiều tháng hoặc nhiều năm nghiền ngẫm mới viết xong một công trình chứng minh, giúp hệ thống các tạp chí khoa học có đủ thời gian bình duyệt chéo. Nay với sức mạnh tính toán công nghiệp, AI có thể càn quét hàng trăm bài toán mở cùng lúc và xả ra hàng nghìn trang lời giải mỗi ngày, đe dọa làm sụp đổ hoàn toàn quy trình kiểm định học thuật truyền thống.
Nguy hiểm hơn, các mô hình ngôn ngữ lớn rất giỏi viết ra những lập luận nghe có vẻ chặt chẽ nhưng lại ẩn chứa một lỗ hổng logic tinh vi ở bước trung gian mà mắt thường của người chấm bài rất dễ bỏ sót. Trước thực tế đó, Giáo sư Terence Tao cùng 25 nhà toán học từng đoạt giải Fields đã ký một bức thư chung kêu gọi toàn ngành toán học phải bắt buộc sử dụng các phần mềm kiểm chứng hình thức (như ngôn ngữ lập trình toán học Lean) để máy tính tự kiểm tra từng dòng chứng minh của AI trước khi công nhận bất kỳ định lý mới nào.
Ở chiều ngược lại, tại hội nghị quy tụ hơn 1.000 nhà khoa học ở Thượng Hải công bố ngày 02/11/2026, Giáo sư Khâu Thành Đồng đã chính thức ra mắt tạp chí chuyên ngành đầu tiên trên thế giới mang tên Tạp chí Toán học Hỗ trợ bởi AI (Journal of AI-Assisted Mathematics). Vị giáo sư Đại học Thanh Hoa nhấn mạnh rằng giới khoa học không thể ngăn cản bước tiến của máy móc, mà phải nhanh chóng thiết lập bộ quy tắc minh bạch về việc ghi nhận công lao giữa con người và thuật toán trước khi AI viết lại toàn bộ sách giáo khoa toán học hiện đại.
Vân Anh
