Một ca phẫu thuật u tuyến yên tại Anh đang cho thấy trí tuệ nhân tạo có thể bước vào phòng mổ theo cách thực tế hơn nhiều so với những hình dung về robot tự phẫu thuật. Thay vì thay thế bác sĩ, AI phân tích hình ảnh trực tiếp, nhận diện những cấu trúc quan trọng nằm trong vùng phẫu thuật, từ đó hỗ trợ êkíp đưa ra quyết định chính xác hơn.
Ca mổ được thực hiện tại National Hospital for Neurology and Neurosurgery, thuộc hệ thống University College London Hospitals, trong khuôn khổ một thử nghiệm lâm sàng. Bệnh nhân là Rhys Hibbert, 48 tuổi, sống tại Bedfordshire. Ông được phát hiện có khối u tuyến yên sau một lần ngất và lên cơn co giật vào tháng 12/2024. Khối u sau đó gây mất thị lực ngoại vi, khiến ông nhiều lần vấp ngã khi đi bộ.
Điểm đáng chú ý nằm ở cách AI được sử dụng. Trong quá trình phẫu thuật, hệ thống do UCL phát triển phân tích luồng video nội soi theo thời gian thực, thay vì chỉ dựa vào ảnh chụp trước mổ. AI hỗ trợ làm nổi bật các cấu trúc quan trọng ở nền não, nơi tuyến yên, mạch máu cùng những dây thần kinh kiểm soát thị lực nằm sát nhau. Theo UCLH, chỉ một sai lệch rất nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như mất thị lực, đột quỵ hoặc tử vong.
Hệ thống còn được thiết kế để nhận diện dụng cụ phẫu thuật, mô cùng sự tương tác giữa chúng. Tuy nhiên, đây là khả năng công nghệ đang hướng tới, không đồng nghĩa AI đã tự động điều khiển mọi thao tác trong ca mổ. Bác sĩ Hani Marcus, người thực hiện phẫu thuật cùng bác sĩ nội trú Danyal Khan, vẫn giữ toàn quyền kiểm soát. AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ nhận diện và cung cấp thông tin trong một quy trình mà quyết định cuối cùng thuộc về phẫu thuật viên.
Rhys cho biết thị lực cải thiện rõ rệt sau khi tỉnh lại. Trong vòng một tuần, ông có thể đi lại độc lập mà không cần kính hoặc gậy chống. Đây là kết quả đáng chú ý đối với một ca mổ ở khu vực đặc biệt nhạy cảm, dù không nên xem trải nghiệm của một bệnh nhân là bằng chứng cho hiệu quả của công nghệ trên diện rộng.
Thực tế, AI đã được nghiên cứu trong phẫu thuật thần kinh từ trước, chẳng hạn hỗ trợ nhận diện mô u trên hình ảnh siêu âm trong mổ hoặc chỉ ra vị trí tương đối của các cấu trúc quan trọng. Điểm mới của nghiên cứu UCL nằm ở việc đưa hệ thống vào hỗ trợ trực tiếp trong ca phẫu thuật trên người, qua đó kiểm tra liệu AI có thực sự hữu ích, an toàn trong điều kiện phức tạp của phòng mổ hay không.
Công nghệ được phát triển tại UCL Hawkes Institute, sử dụng nền tảng NVIDIA Clara IGX. Nhóm nghiên cứu đã huấn luyện và đánh giá hệ thống bằng hàng trăm video phẫu thuật nội soi tuyến yên được chú thích. Trước khi được sử dụng trên bệnh nhân, công nghệ từng được đánh giá như một công cụ đào tạo cho bác sĩ phẫu thuật.
Thử nghiệm hiện tại được tài trợ bởi NIHR cùng Google, với sự hỗ trợ của nhiều tổ chức nghiên cứu y khoa tại Anh. Nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục đánh giá tính khả thi, độ an toàn cùng kết quả lâm sàng. Vì vậy, bước tiến này chưa có nghĩa AI đã sẵn sàng trở thành “bác sĩ phẫu thuật ảo”, song cho thấy một hướng phát triển đáng chú ý, khi AI không chỉ đọc dữ liệu y tế trước ca mổ mà còn bắt đầu hỗ trợ con người trong chính thời điểm quyết định./
Vũ Hoàng
