Bà Giang (70 tuổi, sống tại Thượng Hải, Trung Quốc) vốn vô cùng tiết kiệm: đi chợ phải mặc cả, chi tiêu điện nước tính toán kỹ, quần áo mua cho con trai cũng chỉ vài chục NDT. Thế nhưng, mọi thứ thay đổi từ tháng 11 năm ngoái, khi bà bắt đầu xem livestream của một nam streamer trẻ chuyên nhảy múa.
Bị thu hút bởi ngoại hình và những lời nói ngọt ngào như “chị mãi mãi là người bảo vệ của em”, bà nhanh chóng trở thành khán giả trung thành. Mỗi ngày, bà dành 2 - 3 tiếng để theo dõi và tặng quà, thậm chí thức đến rạng sáng. Từ những khoản tiền nhỏ, mức “tặng quà” bắt đầu tăng dần.
Đỉnh điểm, có đêm bà chi tới 180.000 NDT (khoảng 693 triệu VNĐ) để liên tục gửi các vật phẩm ảo trị giá hàng nghìn NDT để giúp streamer chiến thắng trong các màn “PK” (so tài nhận quà). Riêng một nam streamer đã từng nhận tới 2,8 triệu NDT (10,7 tỷ VNĐ) từ bà.
Con trai bà, anh Triển Lập, khi từ nơi khác trở về đã kiểm tra tài khoản ngân hàng và bàng hoàng phát hiện số dư gần như bằng 0, thậm chí không đủ trả tiền điện. Tổng cộng 3,36 triệu NDT (12,9 tỷ VNĐ) đã bị bà dùng để “tặng quà” cho hai streamer.
Dù gia đình trình báo công an, khiếu nại nền tảng, đến nay vẫn chưa thể thu hồi số tiền. Trong khi đó, bà Giang được chẩn đoán rơi vào trạng thái trầm cảm, lo âu.
Muốn chứng minh tình cảm, phải chi tiền
Không chỉ riêng bà Giang, nhiều người cao tuổi khác tại Trung Quốc cũng rơi vào vòng xoáy tương tự.
Một phụ nữ khác tên Hoàng Mai, làm nghề bác sĩ cho biết ngay ngày đầu vào phòng livestream, bà đã được streamer “điểm danh” và gợi ý tặng quà. Khi nghe câu nói “chị tặng em chiếc xe để đón em tan làm nhé”, bà lập tức chi tiền vì nghĩ rằng mình được chú ý đặc biệt.
Sau đó, bà gần như ngày nào cũng gửi quà, thậm chí chi 120.000 NDT (462 triệu VNĐ) chỉ trong một đêm để hỗ trợ streamer thi “chung kết năm”. Tổng số tiền bà đã chi khoảng 200.000 NDT (770 triệu VNĐ) trước khi nhận ra dấu hiệu bất thường và quyết định khởi kiện.
Trong nhóm “fan top”, bà Giang từng nhiều lần hỏi: “Có nên đưa hết tiền tiết kiệm cho cậu ấy không?”. Khi được khuyên can, bà lại kể chuyện này với chính streamer, sau đó người này tỏ thái độ không hài lòng.
“Gia đình” trong livestream còn thân hơn con ruột
Theo lời anh Triển Lập, mỗi lần nhắc đến chuyện tiền bạc, mẹ anh đều phản ứng gay gắt, không chịu nghe. Trong mắt bà, những người gọi mình là “chị”, là “người nhà” trong livestream lại thân thiết hơn cả con trai.
Khi công an Trung Quốc đến làm việc, bà vẫn đang trò chuyện thoại với streamer. Bà từng nhắn tin xin hoàn tiền nhưng chỉ nhận được câu trả lời: “Chúng ta cứ từ từ mà ở bên nhau”. Từ đó, phía streamer gần như không phản hồi thêm.
Giảng viên Hồ Lương Ích (ĐH Tài chính - Kinh tế Nam Kinh, Trung Quốc) nhận định, những người cao tuổi như bà Giang đều thiếu điểm tựa tinh thần. Khi có người mang lại cảm giác ấm áp, họ dễ hình thành sự phụ thuộc cảm xúc.
Trong môi trường livestream, tình cảm được “lượng hóa” bằng tiền. Quà tặng càng đắt, hiệu ứng càng rực rỡ, thời gian hiển thị càng lâu từ đó tạo cảm giác được chú ý và công nhận. Điều này khiến người dùng tin rằng: muốn chứng minh tình cảm thì phải chi tiền. Hiện tượng này được gọi là “tình yêu hoàng hôn sai lầm”, khi cảm xúc, sự hy sinh và kỳ vọng của người lớn tuổi bị dẫn dắt bởi thuật toán và cơ chế nền tảng.
Tặng tiền thì dễ, đòi lại cực khó
Các luật sư Trung Quốc cho biết, trong nhiều trường hợp, việc tặng quà trên livestream được coi là hành vi tiêu dùng dịch vụ (trả tiền để nhận nội dung, tương tác), không phải là cho tặng vô điều kiện, nên rất khó đòi lại.
Chỉ khi chứng minh được người tặng mất năng lực hành vi, bị lừa đảo, hoặc hành vi vi phạm đạo đức xã hội (như dụ dỗ, quan hệ ngoài luồng, nội dung phản cảm), giao dịch mới có thể bị vô hiệu. Tuy nhiên, với những trường hợp như bà Giang, dù có dấu hiệu trầm cảm, việc chứng minh bị mất năng lực hành vi trong từng lần chuyển tiền gần như bất khả thi.
Lỗ hổng bảo vệ người cao tuổi
Các chuyên gia cảnh báo, người cao tuổi đang trở thành nhóm khách hàng tiềm năng của ngành livestream nhưng lại thiếu cơ chế bảo vệ. Nhiều nền tảng chưa áp dụng giới hạn chi tiêu, cảnh báo giao dịch lớn hay “thời gian suy nghĩ lại”.
Tháng 4/2026, cơ quan quản lý Trung Quốc đã ban hành quy định mới, yêu cầu:
Không xếp hạng streamer chỉ dựa vào số tiền nhận được.
Cung cấp tính năng giới hạn số tiền tặng.
Kích hoạt mặc định cảnh báo khi người dùng chi tiêu lớn.
Động thái này nhằm cắt đứt cơ chế kích thích “đua top”, vốn là yếu tố khiến nhiều người chi tiền mất kiểm soát.
Đằng sau những món quà ảo là nhu cầu rất thật của người cao tuổi trong thời đại số: được quan tâm, được lắng nghe, được gọi tên. Nhưng khi tình cảm bị quy đổi thành tiền và bị dẫn dắt bởi thuật toán, ranh giới giữa yêu thương và lợi dụng trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Nguyệt Hạ (Theo Sohu)
