Một phụ huynh từng nuôi dạy thành công con trai đỗ Đại học Bắc Kinh và con gái đạt điểm đại học cao thứ hai tại Hồng Kông (Trung Quốc) đã chia sẻ một kinh nghiệm đáng suy ngẫm: "Khi tâm thế của con vững vàng, cuộc đời sẽ không quá tệ".
Theo bà, những đứa trẻ chỉ cần đạt điểm cao là tự mãn, còn khi thất bại lại suy sụp hoàn toàn không phải vì kém thông minh, mà vì chưa chuẩn bị được tâm lý để bước vào cuộc đua đường dài của cuộc sống.
Trong gia đình bà, cha mẹ chỉ thường xuyên nhắc con hai câu nói rất đơn giản, nhưng lại chứa đựng trí tuệ giáo dục sâu sắc. Hai câu nói ấy giúp trẻ không kiêu ngạo khi thành công, không gục ngã khi thất bại, từ đó dần hình thành tâm lý vững vàng và cảm xúc ổn định.
Câu thứ nhất: Khi con đạt thành tích tốt, hãy nói: "Mẹ tự hào vì sự chăm chỉ của con hơn là điểm số của con"
Mục đích của câu nói này không phải để hạ thấp con mà để giúp trẻ giữ được sự khiêm tốn, biết ơn và không đánh mất chính mình. Nhìn từ góc độ khác, nó còn giúp trẻ tránh hình thành một niềm tin nguy hiểm: Mình không được phép thua. Mình phải luôn xuất sắc.
Nhiều cha mẹ khi thấy con đạt điểm cao thường liên tục khen: Con thật thông minh; Con giỏi nhất; Con tuyệt vời nhất. Những lời khen này có thể tạo động lực trong ngắn hạn, nhưng nếu kéo dài, trẻ dễ xem sự xuất sắc là một phần bản sắc của mình và bắt đầu sợ thất bại.
Trong tâm lý học có khái niệm "hiệu ứng hào quang" (Halo Effect). Khi một người có một điểm nổi bật, họ dễ suy rộng ra rằng mình cũng vượt trội ở mọi mặt khác. Nếu trẻ bị "trói buộc" bởi nhãn mác "học giỏi", chúng có thể nghĩ: Một lần thành công chứng minh mình xuất sắc toàn diện. Một lần thất bại chứng minh mình vô dụng.
Một bài kiểm tra đạt điểm cao có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như đề thi phù hợp, sức khỏe tốt hay tâm lý ổn định. Nhưng sự chăm chỉ, tinh thần trách nhiệm và khả năng kiên trì mới là những phẩm chất thuộc về chính con.
Khi cha mẹ ghi nhận quá trình thay vì chỉ nhìn vào kết quả, trẻ sẽ không còn quá sợ thất bại. Nếu lần sau điểm số thấp hơn, các em vẫn hiểu rằng: "Mình vẫn là một người có giá trị. Điều cần làm là tiếp tục cố gắng". Đây cũng là điều mà nhiều chuyên gia giáo dục gọi là "tư duy phát triển" tin rằng năng lực có thể được cải thiện thông qua nỗ lực và học hỏi.
Những đứa trẻ được nuôi dưỡng theo cách này thường không quá tự mãn khi thành công, nhưng cũng không dễ gục ngã khi thất bại. Các em hiểu rằng thành tích chỉ phản ánh một giai đoạn nhất định, còn tính cách và thái độ mới là điều theo mình suốt cuộc đời.
Câu thứ hai: Khi con gặp thất bại, hãy nói: "Mọi chuyện đều là sự sắp đặt tốt nhất"
Nghe có vẻ đơn giản, nhưng câu nói này giúp trẻ tin rằng: "Mình có khả năng biến điều không tốt thành điều tốt". Đây không phải là sự lạc quan mù quáng hay trốn tránh vấn đề.
Thực chất, nó giúp trẻ thay đổi góc nhìn về thất bại và nuôi dưỡng cái mà tâm lý học gọi là "tư duy phát triển" (Growth Mindset). Giáo sư tâm lý học Carol Dweck của Đại học Stanford từng chỉ ra rằng những đứa trẻ có tư duy phát triển tin rằng năng lực có thể cải thiện thông qua nỗ lực và chiến lược phù hợp.
Khi thất bại, các em nhìn thấy: Một trở ngại tạm thời, một cơ hội để học hỏi chứ không phải một bản án cho cả cuộc đời.
Ngược lại, những đứa trẻ thiếu tư duy này thường dễ mắc kẹt trong cảm xúc tiêu cực.
Các em có thể: Suy diễn quá mức. Tự dán nhãn bản thân là thất bại. Tin rằng mình có vấn đề nghiêm trọng.
Nhiều chuyên gia cho rằng không ít trẻ hiện nay rơi vào tình trạng "kiệt quệ cảm xúc" không phải vì mắc bệnh tâm lý nặng, mà vì chưa học được cách điều chỉnh tâm thế khi đối diện khó khăn.
Khi chìm trong lo âu và thất vọng quá lâu, khả năng học tập cũng bị ảnh hưởng: Không tập trung được trên lớp. Học trước quên sau. Làm bài hay mắc lỗi dù kiến thức đã biết. Từ đó hình thành vòng luẩn quẩn: Học không hiệu quả → Lo lắng → Học càng kém hiệu quả hơn.
Trong những thời điểm ấy, câu nói: "Mọi chuyện đều là sự sắp đặt tốt nhất" có thể trở thành điểm tựa tinh thần giúp trẻ thay đổi góc nhìn. Bởi đôi khi điều trẻ cần không phải là những lời trách móc hay câu nói "Con phải mạnh mẽ lên", mà là cảm giác được chấp nhận. Được phép thất bại. Được phép mắc sai lầm. Và được tin rằng mọi khó khăn đều có thể trở thành bài học quý giá.
Cuộc sống vốn là sự đan xen giữa thuận lợi và thử thách. Điểm số có lúc cao lúc thấp, trưởng thành luôn đi kèm những lần vấp ngã. Sự mạnh mẽ thật sự không nằm ở việc lúc nào cũng chiến thắng mà nằm ở khả năng: Khi thành công vẫn giữ được sự khiêm nhường. Khi thất bại vẫn giữ được sự bình tĩnh.
Đối với một đứa trẻ, thành tích học tập quan trọng, nhưng một nội tâm vững vàng, tâm thế tích cực và cảm xúc ổn định mới là tài sản quý giá nhất cho cả cuộc đời.
Và đôi khi, điều ấy lại bắt đầu từ hai câu nói rất giản dị của cha mẹ.
Hiểu Đan (theo Sohu)
