Ở TP.HCM, chuyện trẻ con đi siêu thị cùng cha mẹ vốn rất quen thuộc. Nhưng với nhiều gia đình, đó cũng là "chiến trường" không mấy dễ chịu: con đòi mua hết thứ này đến thứ khác, cha mẹ hoặc chiều cho xong, hoặc bực bội quát mắng. Ít ai nghĩ rằng, chỉ một cuốn sổ nhỏ mang theo khi đi siêu thị lại có thể thay đổi hoàn toàn cách một đứa trẻ nhìn về tiền bạc và cả cách nó lớn lên.
Cuốn sổ đi siêu thị đơn giản mà hiệu quả
Chị Mỹ Diên (ngụ phường Bình Đông, TP.HCM) từng rơi vào tình cảnh đó. Con trai chị, học lớp 4 không thiếu tiền tiêu vặt nhưng cũng không hề biết tiền từ đâu ra. "Con cứ nghĩ cần là có. Mua đồ xong, thẻ quẹt một cái là xong. Tôi nhận ra con coi ví của bố mẹ như một cái máy ATM", chị kể.
Điều khiến chị giật mình là khi con lớn thêm một chút, những câu hỏi không còn là "mẹ ơi cái này bao nhiêu tiền", mà là "mẹ mua cho con được không", "nhà mình có thiếu tiền đâu". Chị nhận ra: con gặp tiền mỗi ngày, nhưng chưa từng được dạy về tiền.
Thực tế, nhiều gia đình Việt vẫn xem tiền là chuyện "người lớn", tránh nói với con vì sợ con thực dụng, sợ con bị "đồng tiền làm hư". Nhưng chính sự né tránh đó lại khiến trẻ tò mò, hiểu sai hoặc hiểu rất nông về tiền bạc.
Nhiều đứa trẻ lớn lên trong hai thái cực: hoặc tiêu xài hoang phí, hoặc ám ảnh tiền bạc, thậm chí sẵn sàng làm sai để có tiền. Không phải vì chúng xấu, mà vì chưa từng được dạy cách hiểu và quản lý tiền đúng đắn.
Theo các chuyên gia giáo dục, tài chính không chỉ là kỹ năng mà là một phần của tư duy sống. Một đứa trẻ không hiểu tiền từ đâu ra rất khó hiểu được giá trị của lao động, trách nhiệm và giới hạn.
Thay vì tiếp tục cằn nhằn hay cấm đoán, chị Diên quyết định thử một cách khác. Trước mỗi lần đi siêu thị, chị chuẩn bị một cuốn sổ nhỏ và cây bút, giao cho con nhiệm vụ "đặc biệt": ghi chép lại toàn bộ chuyến mua sắm.
Cuốn sổ gồm bốn phần: Danh sách cần mua; Dự tính số tiền; Số tiền thực tế đã chi; Nhận xét sau khi mua. "Ban đầu con thấy phiền, hỏi sao phải ghi chép rắc rối vậy. Nhưng tôi không giảng đạo lý, chỉ nói: mình thử làm xem có gì vui không", chị kể.
Điều bất ngờ là chỉ sau vài lần, đứa trẻ bắt đầu chủ động hỏi giá, so sánh sản phẩm, thậm chí đề nghị bỏ bớt món không cần thiết để "đỡ tốn tiền".
Theo chị Diên, đây không phải là dạy con keo kiệt hay tính toán từng đồng, mà là dạy con hiểu giá trị của tiền và biết suy nghĩ trước khi tiêu.
“Con tôi vẫn được mua những thứ cần thiết, vẫn có niềm vui khi đi siêu thị. Chỉ khác là trước khi mua, con biết dừng lại để nghĩ: món này có thật sự cần không, nếu mua thì mình phải đánh đổi điều gì. Như vậy là đủ rồi", chị nói.
Với chị, cuốn sổ nhỏ không nhằm ép con tiêu ít đi, mà giúp con tập chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Khi trẻ hiểu rằng tiền gắn với công sức lao động, với kế hoạch chung của gia đình, trẻ sẽ tự nhiên biết tiết chế mà không cần cha mẹ cằn nhằn hay cấm đoán.
“Dạy con về tiền không phải làm con sợ tiền, cũng không phải biến con thành người so đo. Chỉ là giúp con lớn lên với một thái độ tỉnh táo, tử tế và biết nghĩ cho người khác", chị Diên chia sẻ.
Khi trẻ hiểu tiền, trẻ bắt đầu biết… nghĩ cho người khác
Sự thay đổi không chỉ dừng ở chuyện mua sắm. Khi hiểu rằng mỗi món đồ đều đổi bằng tiền, mà tiền lại đến từ công sức lao động, con trai chị bắt đầu hỏi nhiều hơn về công việc của bố mẹ, về việc "đi làm mệt không", "lương có đủ chi không".
Một lần, khi được hỏi muốn mua món đồ chơi đắt tiền, cậu bé nói: "Thôi, để tiền đó mua đồ ăn cho cả nhà vui hơn". Câu nói khiến chị Diên sững lại. "Lần đầu tiên tôi thấy con đặt lợi ích chung lên trước ham muốn cá nhân".
Theo các chuyên gia, khi trẻ tiếp xúc với tiền đúng cách, cả ưu điểm lẫn điểm yếu trong tính cách sẽ lộ ra rất rõ. Nhưng đó cũng là cơ hội vàng để cha mẹ dạy con về kiểm soát cảm xúc, trách nhiệm và lựa chọn.
Đừng dùng tiền để "giải quyết mọi chuyện"
Nhiều phụ huynh vô tình biến tiền thành công cụ giải quyết mọi vấn đề: thưởng tiền khi con ngoan, cho tiền khi con buồn, dùng tiền để bù đắp thiếu thời gian. Điều này khiến trẻ gắn cảm xúc với tiền, dễ dẫn đến thói quen dùng tiền để thỏa mãn mọi nhu cầu.
Thực tế, trước 18 tuổi, trẻ cần đời sống tinh thần hơn là vật chất. Khi trẻ được nuôi dưỡng bằng niềm vui học hỏi, nghệ thuật, thể thao, trải nghiệm, nhu cầu tiêu tiền sẽ tự nhiên giảm xuống.
Một sai lầm khác là than vãn chuyện tiền bạc trước mặt con. Nhiều cha mẹ nghĩ rằng nói "nhà mình không có tiền" sẽ giúp con tiết kiệm hơn. Nhưng các chuyên gia cảnh báo, việc này dễ khiến trẻ: Mất động lực; Lo âu hoặc hình thành tâm lý so sánh, tự ti.
Điều quan trọng không phải là gia đình giàu hay nghèo mà là cách cha mẹ đối diện với tiền. Một gia đình khó khăn nhưng lạc quan, không đổ lỗi, không than thân trách phận, sẽ nuôi dưỡng được những đứa trẻ mạnh mẽ và có trách nhiệm.
Dạy con về tiền không phải là cho nhiều tiền hơn
Trở lại với cuốn sổ đi siêu thị của chị Diên, điều giá trị nhất không phải là con tiêu ít tiền hơn mà là con biết suy nghĩ trước khi tiêu, biết đặt câu hỏi, biết cân nhắc hậu quả.
"Dạy con về tiền theo tôi không phải là cho con nhiều tiền tiêu vặt hay cắt tiền để con "biết khổ" mà là cho con cơ hội tiếp xúc với tiền trong bối cảnh được dẫn dắt: cùng lập kế hoạch, cùng sai, cùng rút kinh nghiệm.
Tiền có hai mặt: có thể là công cụ giúp con trưởng thành, cũng có thể là cái bẫy nếu cha mẹ bỏ mặc. Một đứa trẻ không được dạy về tiền sẽ tự học bằng trải nghiệm ngoài xã hội, nơi mà cái giá phải trả thường rất đắt", chị Diên nói.
Cuốn sổ nhỏ khi đi siêu thị của bà mẹ TP.HCM không phải là phép màu. Nhưng nó cho thấy một điều rất rõ: khi cha mẹ chịu nói chuyện với con về tiền một cách nghiêm túc, bình tĩnh và đúng lúc, tiền sẽ trở thành bài học, không phải cám dỗ.
Và đôi khi, chỉ từ những con số nguệch ngoạc trong cuốn sổ ấy, một đứa trẻ bắt đầu học được điều quan trọng nhất: tiền là công sức, là trách nhiệm và là sự lựa chọn.
Hiểu Đan
