Tháng 9/2026, câu chuyện họa sĩ Trần Đại Thắng (53 tuổi) - ông chủ nhà sách Cá Chép đóng cửa cả 3 cơ sở, lái xe tải 6,5 tấn chở sách đi “bán rong” dọc Việt Nam, mỗi ngày tự học ngoại ngữ đang thu hút sự chú ý trên mạng xã hội và truyền thông trong nước.
Mới đây, câu chuyện này đã được truyền thông nước ngoài quan tâm. Ngày 25/10, South China Morning Post (SCMP) - nhật báo tiếng Anh lâu đời và uy tín tại Hong Kong (Trung Quốc) - đăng bài phỏng vấn họa sĩ Trần Đại Thắng về hành trình Sách Đến Mọi Nhà - đưa sách đến các địa phương của ông Thắng.
Bài báo đặt dự án “Sách đến mọi nhà” của Việt Nam bên cạnh mô hình xe sách lưu động Somelee tại Thái Lan, ghi lại những cuộc gặp gỡ bất ngờ trên đường.
Sau khi 3 nhà sách Cá Chép đóng cửa, ông chủ 53 tuổi bắt đầu hành trình mới
Tháng 6/2026, nhà sách Cá Chép cuối cùng trên đường Võ Văn Tần, TP.HCM, đóng cửa sau 13 năm hoạt động. Trước đó, hệ thống này từng có 3 cơ sở tại Hà Nội và TP.HCM.
Những ngày cuối cùng của hiệu sách cũng là thời điểm ý tưởng mới xuất hiện. Một người từng làm việc cùng họa sĩ Trần Đại Thắng ngỏ ý giúp bán sách và ông đề nghị người này đồng hành trong 1 năm, rồi cả hai bắt đầu chuẩn bị cho chuyến đi.
Ngày 15/7, chiếc xe tải rời TP.HCM, mở đầu hành trình mang tên Sách Đến Mọi Nhà còn được gọi là Roaming Turtle (Rùa Rong Ruổi). Trên xe có khoảng 2.000 cuốn sách, cùng tài xế và một nhân viên bán hàng. Chiếc xe tải nặng 6,5 tấn được trang trí bằng hình cá chép, gợi nhắc hệ thống hiệu sách từng gắn bó với tên tuổi của ông.
Chuyến đi dự kiến kéo dài đến tháng 7/2027. Đến giữa tháng 10/2026, xe đã dừng tại 27 địa điểm, trong đó có Nam Định (tên tỉnh cũ, nay là tỉnh Ninh Bình) và tiếp tục hướng đến các tỉnh thành phía Bắc. Trước đó, hành trình cũng nhận được sự chú ý trên mạng xã hội khi ông Thắng chia sẻ những câu chuyện gặp gỡ độc giả trong chuyến đi.
Với ông, việc đóng cửa một hiệu sách cố định không có nghĩa câu chuyện của Cá Chép phải dừng lại. Cái tên Rùa Rong Ruổi cũng gợi ra tinh thần của chuyến đi: thay vì chờ độc giả bước vào cửa hàng, người làm sách chủ động mang sách đến nơi họ sinh sống.
Từ người thiết kế bìa sách đến ông chủ tự tay bán sách trên xe tải
Họa sĩ Trần Đại Thắng sinh năm 1973, lớn lên tại tỉnh Hòa Bình (tên tỉnh cũ, nay là tỉnh Phú Thọ). Niềm yêu thích đọc sách và vẽ tranh đã theo ông từ nhỏ. Sau khi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp năm 1995, ông làm công việc thiết kế bìa sách tại một nhà xuất bản nhà nước, trước khi thành lập Công ty sách Đông A.
Kinh nghiệm của một họa sĩ được ông mang theo trong hành trình lần này. Tại mỗi điểm dừng, ngoài giới thiệu và bán sách, ông còn trực tiếp vẽ minh họa lên bìa theo yêu cầu của độc giả. Những người ghé thăm đôi khi cũng xắn tay hỗ trợ dỡ thùng sách, sắp xếp các đầu sách và phụ giúp bán hàng.
Một trong những cuốn sách thu hút sự quan tâm là cuốn hồi ký của chính họa sĩ. Ban đầu, ông Thắng mang theo 5 cuốn để bán tại mỗi điểm dừng, mỗi cuốn có phần bìa được vẽ khác nhau. Khi sách bán hết, độc giả tiếp tục đặt mua trực tuyến rồi mang sách đến xe để nhờ ông vẽ thêm. Riêng tại Đà Nẵng, ông đã tự tay minh họa 22 bìa sách.
“Mỗi bìa sách là một bức minh họa độc nhất, gắn với một con người và một kỷ niệm trong hành trình của tôi”, ông chia sẻ với SCMP.
Những câu chuyện đáng nhớ đôi khi bắt đầu từ các cuộc gặp rất tình cờ. Trong bài viết của SCMP, ông Thắng kể về 2 người trẻ vừa mua đồ uống tại một quán cà phê cạnh xe sách. Khi một người nói rằng mình không có thói quen đọc sách, ông tiếp tục trò chuyện và cuối cùng thuyết phục được người này mua một cuốn với giá 10.000 đồng, giảm từ mức giá gốc 45.000 đồng.
Với họa sĩ Trần Đại Thắng, điều đáng mừng không nằm ở khoản tiền thu về. Một người vốn không đọc sách đã quyết định mua sách và ông hy vọng đây có thể là khởi đầu cho một thói quen mới.
Tại Quy Nhơn, ông cũng gặp một người mẹ thất nghiệp, dùng khoản tiền tiết kiệm ít ỏi để mua sách cho con. Hình ảnh ấy khiến ông nhớ lại tuổi thơ và người mẹ của mình.
Những cuộc gặp như vậy giúp chuyến đi vượt ra ngoài hoạt động mua bán thông thường. Người làm sách có cơ hội trực tiếp quan sát nhu cầu của độc giả, lắng nghe câu chuyện của họ và hiểu rõ hơn những rào cản khiến một người chưa tìm đến sách.
Bán sách để tiếp tục hành trình, dành nguồn lực tặng sách cho trẻ em
Một chuyến đi kéo dài 1 năm cần nhiều hơn sự nhiệt tình. Chia sẻ với SCMP, họa sĩ Trần Đại Thắng vay ngân hàng khoảng 1,2 tỷ đồng để mua xe tải. Doanh thu bán sách được sử dụng để trang trải sinh hoạt và các chi phí vận hành trên đường, trong khi Công ty sách Đông A đảm nhận tiền lương nhân viên cùng khoản trả nợ mua xe.
Để duy trì dự án, ông lựa chọn cách phân bổ hoạt động bán sách và tặng sách theo từng địa điểm. Tại các thành phố, xe tập trung bán sách để tạo nguồn thu. Nhờ đó, ông có thể dành sách tặng miễn phí cho học sinh tại những trường thuộc khu vực xa xôi hơn.
Cách làm này cũng phản ánh bài toán mà người làm xuất bản phải đối mặt: sách có nội dung tốt, hình thức đẹp nhưng giá bán vẫn cần nằm trong khả năng chi trả của nhiều nhóm độc giả. Nếu giá sách vượt quá điều kiện kinh tế của người mua, mong muốn đọc sách rất dễ dừng lại ở ý định.
Họa sĩ Thắng cho biết hành trình giúp ông nhìn nhận rõ hơn mối quan hệ giữa chất lượng và giá thành. Theo ông, làm ra những cuốn sách đẹp vẫn quan trọng, nhưng người làm sách cũng cần tính toán để sản phẩm có thể đến với nhiều người hơn.
“Những người thực sự muốn đọc sách không nên phải từ bỏ cuốn sách mình yêu thích chỉ vì không đủ tiền”, ông nói với SCMP.
Tại Thái Lan, xe sách Somelee cũng đi khắp các tỉnh thành
Mô hình của họa sĩ Trần Đại Thắng không phải trường hợp duy nhất trong khu vực Đông Nam Á. Cũng trong bài viết ngày 25/10, SCMP giới thiệu Somelee, dự án xe sách lưu động tại Thái Lan với mục tiêu đi qua toàn bộ 77 tỉnh thành trong vòng 2 năm.
Được sáng lập bởi Borisat Pongwat, biệt danh Turk, Somelee hướng đến cả những người có thói quen đọc sách lẫn những người chưa từng thường xuyên cầm sách. Dự án xuất phát từ thực tế các hiệu sách và hội chợ văn học chủ yếu tập trung tại Bangkok (Thái Lan) cùng những đô thị lớn, khiến người dân ở các địa phương khác có ít cơ hội tiếp cận hơn.
Đến thời điểm bài báo được đăng tải, nhóm Somelee gồm 5 thành viên đã ghé thăm khoảng 25 địa điểm. Danh mục sách ban đầu tập trung vào tiểu thuyết, truyện ngắn và thơ Thái Lan, sau đó mở rộng sang văn học thiếu nhi. Nhóm cũng ghi nhận nhu cầu khác nhau giữa các vùng: nơi quan tâm đến văn học dịch, nơi lại ưu tiên truyện ngắn hoặc tác phẩm của các tác giả trong nước.
Somelee giảm giá sách từ 15% đến 30%, đôi khi mức ưu đãi dành cho học sinh, sinh viên vượt 50%. Ngoài bán sách, xe còn kết hợp với các quán cà phê địa phương để tổ chức hoạt động cộng đồng, chẳng hạn hướng dẫn làm sách thủ công. Nhờ vậy, mỗi điểm dừng có thể trở thành nơi người dân gặp gỡ, trao đổi về sách và làm quen với những độc giả khác.
Tuy nhiên, việc đưa sách đến những địa phương xa trung tâm cũng kéo theo nhiều thách thức. Nhóm phải tính toán chi phí nhiên liệu, chỗ ở, vận chuyển và bổ sung hàng hóa; lượng khách tại mỗi điểm dừng không phải lúc nào cũng ổn định. Mưa lớn hoặc thời tiết bất lợi còn có thể khiến hoạt động bị gián đoạn trong nhiều ngày.
Huyền Trang (Nguồn: SCMP)
