Chiến tranh luôn mang đến những tàn dư khốc liệt, và lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng những ai thấu hiểu sâu sắc nhất về sự tàn phá của xung đột cũng chính là những người khao khát hòa bình mãnh liệt nhất. Tại Trung Quốc, một khám phá khảo cổ học đầy tính bước ngoặt được công bố vào giữa tháng ba năm 2022 đã làm sống lại một triết lý nhân văn có tuổi đời hàng ngàn năm. Khu vực khai quật nằm ở tỉnh Thiểm Tây, khu vực tây bắc Trung Quốc, đã cung cấp những bằng chứng lịch sử vô giá từ thời Tây Chu (khoảng năm 1046-771 trước Công nguyên).
Tâm điểm của sự chú ý hướng về một khu mộ đặc biệt, nơi các chuyên gia tìm thấy hài cốt của những người đã khuất được chôn cất cùng với các loại vũ khí bị bẻ gãy. Yu Pengfei, một nhà khảo cổ học uy tín đến từ viện khảo cổ học Thiểm Tây, đã chia sẻ với tờ Thời báo Hoàn Cầu về ý nghĩa sâu xa đằng sau hiện tượng này.
Theo ông, những vũ khí như dao găm và các loại dao bằng đồng không phải bị hỏng hóc do thời gian hay giao tranh, mà chúng đã bị những người thời bấy giờ chủ động phá hỏng một cách cố ý ngay trong quá trình tiến hành tang lễ. Mục đích của hành động này là nhằm biến những món vũ khí đoạt mạng trở thành đồ tùy táng mang ý nghĩa thanh tẩy, đảm bảo cho linh hồn người đã khuất có thể rũ bỏ hoàn toàn bạo lực để an tâm bước vào thế giới bên kia một cách thanh bình nhất.
Phong tục độc đáo này có gốc rễ sâu xa từ một hệ tư tưởng triết học vĩ đại của người Trung Quốc cổ đại. Đó là khái niệm "chỉ qua vi vũ", có thể hiểu đại khái là ngưng chiến chính là võ đức đích thực. Nguồn gốc của cụm từ triết lý này được xác định là xuất phát từ Tả Truyện, một tác phẩm kinh điển được biên soạn vào khoảng năm 300 trước Công nguyên.
Trong suốt nhiều thế kỷ liền, Tả Truyện luôn được giới học giả Trung Quốc coi là văn bản nền tảng và quan trọng nhất để nghiên cứu về lịch sử cổ đại Trung Quốc. Tư tưởng cốt lõi của việc bẻ gãy vũ khí chính là lời khẳng định đanh thép: dù chiến thắng trên chiến trường có lấp lánh ánh hào quang của sự vinh quang đến đâu, thì danh dự cao quý và đích thực nhất chỉ thuộc về những con người dũng cảm dám đứng lên phấn đấu vì một nền hòa bình bền vững.
Về mặt quy mô, địa điểm khảo cổ mang đậm dấu ấn nhân văn này tọa lạc ở vùng ngoại ô của Tây An, nơi từng là thủ đô huy hoàng của triều đại Tây Chu. Toàn bộ khu di tích được bao bọc bởi một hệ thống hào sâu, bên trong chứa hàng loạt hố tro và các ngôi mộ.
Các nhà khảo cổ đã tiến hành khai quật tổng cộng 13 lăng mộ tại đây. Một chi tiết đáng lưu ý là khu mộ này hoàn toàn không tuân theo bất kỳ một quy tắc bố cục hay sơ đồ phân bổ rõ ràng nào. Song song với những món vũ khí gãy, đoàn khảo cổ còn thu thập được nhiều hiện vật sinh hoạt đa dạng, bao gồm các loại hũ ba chân, chậu rửa và vô số các loại nồi bằng gốm khác nhau.
Nhìn rộng ra bối cảnh lịch sử, Tây Chu là một giai đoạn mang tính bản lề và có sức ảnh hưởng định hình to lớn đối với tiến trình phát triển của Trung Quốc. Đây chính là cái nôi sản sinh ra khái niệm "thiên mệnh", một học thuyết chính trị sắc bén được các nhà lãnh đạo bấy giờ sử dụng làm công cụ hợp thức hóa và biện minh cho cuộc lật đổ triều đại nhà Thương (1600-1050 trước Công nguyên).
Tuy nhiên, sau khi Chu Vũ Vương băng hà vào năm 1043, đế chế Tây Chu non trẻ đã lập tức trượt dài vào bóng tối của một cuộc nội chiến khốc liệt. Các anh em ruột thịt của Chu Vũ Vương đã điên cuồng lao vào những cuộc huynh đệ tương tàn để tranh đoạt quyền lực tối cao.
Hậu quả của chuỗi xung đột đẫm máu này, cùng với quá trình củng cố quyền lực sau đó, đã khiến bản đồ Trung Quốc bị chia cắt và phân mảnh thành nhiều thuộc địa nhỏ lẻ. Chuỗi sự kiện bi hùng này đã được ghi chép một cách tường tận trong Tả Truyện và nay đã được minh chứng một cách sống động thông qua các phát hiện khảo cổ thực tế.
Sự kiện khai quật tại Thiểm Tây cũng đánh dấu một cột mốc cực kỳ quan trọng trong ngành khảo cổ học và sử học. Đây được xem là trường hợp đầu tiên ghi nhận việc các bằng chứng vật chất khai quật được dưới lòng đất có thể được mang ra đối chiếu và tham chiếu chéo với các ghi chép lịch sử bằng văn bản một cách hoàn hảo.
Khu di tích đóng vai trò như một cầu nối xuyên không gian và thời gian, nơi các chuyên gia có thể trực tiếp ứng dụng các dòng lịch sử nằm trên những trang sách của Tả Truyện để giải mã bí ẩn của từng mảnh vỡ hiện vật mà họ vừa đưa ra ánh sáng.
Bản thân Tả Truyện là một kiệt tác lịch sử mang tính tường thuật, ghi chép lại toàn bộ các biến động dữ dội về mặt chính trị, quân sự và các động lực xã hội diễn ra trong thời kỳ Xuân Thu (770-476 trước Công nguyên). Dù trọng tâm chính là đưa ra những lời bình luận sâu cay về thời đại đó, văn bản này vẫn liên tục phản ánh và lấy thời kỳ Tây Chu trước đó làm bối cảnh tham chiếu chuẩn mực. Đồng thời, tác phẩm này còn là một kho tàng khổng lồ lưu trữ các câu thành ngữ và tục ngữ trí tuệ của Trung Quốc.
Chính vì thế, việc triết lý cao đẹp như "ngưng chiến là võ đức đích thực" được phôi thai và lưu truyền từ cuốn sách này là một điều hiển nhiên. Tả Truyện không chỉ là những dòng biên niên sử khô khan, mà nó thường xuyên đưa ra các lời bình phẩm mang nặng tính giáo dục đạo đức, chĩa mũi nhọn trực tiếp vào giới tinh hoa và tầng lớp cai trị đương thời.
Hơn thế nữa, vượt ra ngoài giá trị là một ví dụ đỉnh cao của nghệ thuật văn xuôi cổ đại Trung Quốc, Tả Truyện còn nắm giữ một vị thế độc tôn. Đây là một trong những tài liệu hiếm hoi và ít ỏi nhất còn nguyên vẹn sống sót từ kỷ nguyên của Khổng Tử và những bậc hiền triết cùng thời với ông.
Tham khảo: SCMP
Đức Khương
