Trong thế giới khảo cổ học và ngôn ngữ học, Cuộn giấy Biển Chết luôn được coi là một trong những kho báu vĩ đại nhất, chứa đựng những hiểu biết sâu sắc về lịch sử Do Thái và nguồn gốc Kitô giáo.
Tuy nhiên, giữa hàng ngàn mảnh vỡ văn bản đã được dịch thuật, vẫn tồn tại những "vùng tối" thách thức trí tuệ nhân loại suốt nhiều thập kỷ. Một trong số đó là hệ thống chữ viết được gọi là "Cryptic B" (Mật mã B).
Nhưng giờ đây, bức màn bí ẩn bao trùm lên những ký tự này đã được vén lên nhờ sự kiên trì và trực giác sắc bén của Emmanuel Oliveiro, một nhà nghiên cứu từ Đại học Groningen.
Một nhà ngôn ngữ học đã giải quyết được một trong những bí ẩn lâu đời nhất liên quan đến các Cuộn giấy Biển Chết đầy bí ẩn, sau khi cuối cùng đã giải mã được một loại chữ viết ẩn trong các văn bản mà từ lâu đã làm các nhà nghiên cứu bối rối.
Từ tuyệt vọng đến tia hy vọng mong manh
Trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, Cryptic B là nỗi ám ảnh đối với các nhà nghiên cứu. Khác với người anh em "Cryptic A" đã được học giả Józef Milik giải mã vào năm 1955, Cryptic B tồn tại dưới dạng những mảnh vỡ rời rạc đến mức thảm hại.
Chúng chỉ xuất hiện chủ yếu trên hai cuộn giấy mang mã hiệu 4Q362 và 4Q363, cùng vài dấu vết mờ nhạt rải rác. Sự khan hiếm tư liệu này khiến nhiều chuyên gia đầu ngành phải lắc đầu, cho rằng việc tìm ra quy luật của nó là nhiệm vụ bất khả thi, ngay cả khi có sự hỗ trợ của công nghệ học máy (machine learning) hiện đại.
Tuy nhiên, Emmanuel Oliveiro đã không chấp nhận định mệnh đó. Lấy cảm hứng từ phương pháp của tiền nhân Józef Milik, ông tiếp cận vấn đề với giả thuyết rằng Cryptic B hoạt động dựa trên nguyên tắc mật mã thay thế đơn bảng chữ cái - nơi mỗi ký hiệu đại diện cho một chữ cái cụ thể. Nhưng giả thuyết là một chuyện, chứng minh nó lại là một hành trình đầy cam go đòi hỏi sự ám ảnh đến mức cực đoan với từng nét chữ.
Các học giả hiện đại chỉ biết đến Cryptic B thông qua một vài mảnh vỡ phân tán còn sót lại, tất cả đều là tàn tích của hai cuộn giấy - 4Q362 và 4Q363 - cùng với một vài lần xuất hiện rải rác trong các bản thảo tiếng Do Thái.
Chìa khóa vàng mang tên "Yisrael"
Bước ngoặt lịch sử đến vào một khoảnh khắc của sự kết hợp hoàn hảo giữa công nghệ và trí tuệ con người. Khi xem xét các hình ảnh hồng ngoại độ phân giải cao - công nghệ cho phép nhìn xuyên qua lớp bụi thời gian và hư hại vật lý - Oliveiro đã tập trung vào một chuỗi 5 ký tự bí ẩn.
Dựa vào phân tích thống kê tần suất xuất hiện và bối cảnh văn bản, một tia sáng lóe lên trong đầu ông: chuỗi ký tự này có cấu trúc hoàn toàn trùng khớp với từ "Yisrael" (Israel) trong tiếng Do Thái cổ.
"Sau khi phát hiện ra Yisrael, mọi thứ đã thay đổi", Oliveiro chia sẻ với tờ Haaretz. Việc xác định được từ khóa này giống như tìm thấy mảnh ghép trung tâm của một bức tranh khổng lồ. Từ 5 ký tự gốc này, logic của toàn bộ hệ thống mật mã bắt đầu sụp đổ như quân bài domino.
Chỉ trong vòng hai tháng ngắn ngủi - một tốc độ thần tốc so với hàng chục năm bế tắc trước đó - Oliveiro đã giải mã được phần lớn hệ thống, xác định được 17 trên tổng số 22 chữ cái của bảng chữ cái bí ẩn này.
Theo Oliveiro, bước đột phá xảy ra khi ông chú ý đến một trình tự cụ thể gồm năm ký tự bí ẩn, mà ông cho rằng có thể tương ứng với một từ tiếng Do Thái duy nhất: Yisrael (ישראל). Mặc dù một phần của trình tự mà ông quan sát đã bị hư hại nặng, công nghệ đã cung cấp cho ông một giải pháp: cụ thể là hình ảnh hồng ngoại độ phân giải cao, đã tiết lộ một khuôn mẫu không thể nhầm lẫn.
Giải mã nội dung
Trước khi được giải mã, nhiều giả thuyết đã được thêu dệt quanh Cryptic B. Người ta đồn đoán rằng những dòng chữ khó hiểu này ẩn chứa những bí mật siêu nhiên, những lời tiên tri đen tối hoặc ma thuật huyền bí của người xưa. Tuy nhiên, sự thật được Oliveiro phơi bày lại mang tính nhân văn và xã hội học sâu sắc hơn nhiều.
Nội dung của các văn bản Cryptic B không phải là thần chú, mà là những ghi chép mang tính học thuật và nghi lễ cao cấp. Chúng chứa đựng các thành ngữ Kinh thánh quen thuộc, những tham chiếu đến vùng đất Judah, hay các mô típ truyền thống như "những chiếc lều của Jacob". Đặc biệt, Oliveiro còn phát hiện ra các cấu trúc số học tương đồng với công thức ghi niên đại trong sách Ezra.
Điều này dẫn đến một kết luận quan trọng: Cryptic B không dùng để che giấu điều gì đó xấu xa, mà có thể là một biểu tượng của địa vị. Trong cộng đồng Qumran cổ đại, việc sử dụng một hệ thống chữ viết phức tạp và riêng biệt này có thể là đặc quyền của tầng lớp tinh hoa hoặc những người chép thuê bậc thầy.
Nét chữ trên các mảnh vỡ, dù có phần phóng khoáng và nhanh, nhưng lại toát lên sự chính xác và thành thạo, chứng tỏ chúng được viết bởi những bàn tay lão luyện chứ không phải những kẻ tập sự.
Một chân trời mới cho ngành khảo cổ
Công trình của Emmanuel Oliveiro, được công bố trên tạp chí uy tín Dead Sea Discoveries, không chỉ là một chiến thắng cá nhân mà còn là một món quà vô giá cho giới học thuật. Dù vẫn còn 5 ký tự chưa được xác định rõ do sự thiếu hụt văn bản mẫu, nhưng việc "đọc" được Cryptic B đã mở ra một cánh cửa mới để hiểu về đời sống trí tuệ và cấu trúc xã hội của người xưa.
Hơn 2000 năm sau khi những nét bút cuối cùng được viết xuống, những thông điệp từ quá khứ cuối cùng cũng tìm được người lắng nghe. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, trước sự kiên trì của con người, không có mật mã nào là vĩnh viễn không thể phá vỡ.
Đức Khương
