Được coi là một trong những tuyên bố quan trọng nhất về trí tuệ nhân tạo trong vòng 3 năm qua, bài luận mới nhất của Bill Gates đã dội một gáo nước lạnh vào sự lạc quan thái quá của Thung lũng Silicon. Đồng sáng lập Microsoft nhận định nhân loại chuẩn bị bước vào "một trong những giai đoạn biến động nhất lịch sử" khi AI phát triển với tốc độ chưa từng có nhưng chính phủ và các tập đoàn lại hoàn toàn không có kế hoạch ứng phó.
"Xét về mặt bình đẳng, AI sẽ trở thành công cụ công bằng vĩ đại nhất từng được tạo ra, hoặc sẽ là nguồn gốc của sự bất công tồi tệ nhất. Thách thức hiện tại là vô cùng to lớn". Bill Gates nhấn mạnh.
Từ dân văn phòng đến công nhân nhà máy, không ai còn "an toàn" trước AI
Khác với các làn sóng tự động hóa trong lịch sử vốn kéo dài qua nhiều thế hệ, cuộc cách mạng AI lần này sẽ xóa sổ việc làm ở cả khối lao động trí óc lẫn lao động chân tay chỉ trong vòng một thập kỷ.
Theo dự báo của Bill Gates, lực lượng lao động cấp trung và nhân sự mới vào nghề sẽ là những nạn nhân đầu tiên bị thay thế. Hàng loạt ngành nghề như lập trình phần mềm, tư vấn pháp lý, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng và bán hàng sẽ ghi nhận sự sụt giảm nhân sự nhanh chóng và vĩnh viễn. Tiếp theo đó, khi các thế hệ “robot thông minh” thương mại hóa vào cuối thập kỷ này, sẽ lấy đi việc làm của lực lượng lao động trong ngành xây dựng, khách sạn và sản xuất.
Hệ lụy của vấn đề này vượt xa các chỉ số thất nghiệp thông thường. Khi doanh nghiệp cắt giảm nhân sự để chuyển sang sử dụng AI, nguồn thu từ thuế thu nhập cá nhân của chính phủ sẽ sụt giảm nghiêm trọng đúng vào thời điểm ngân sách cần chi trả nhiều nhất cho các chương trình trợ cấp xã hội. Thực trạng này nguy cơ tạo ra một lỗ hổng tài chính kép, đẩy nền kinh tế vào vòng xoáy suy thoái nghiêm trọng và làm lung lay tận gốc rễ mạng lưới an sinh xã hội toàn cầu.
Đề xuất bước ngoặt từ Bill Gates: Lập "khu bảo tồn" cho lao động và đánh thuế AI
Đứng trước kịch bản khủng hoảng kinh tế do làn sóng sa thải diện rộng, tỷ phú Bill Gates đã đề xuất hàng loạt chính sách can thiệp mang tính bước ngoặt.
Trong đó, nổi bật nhất là việc ông đưa ra khái niệm "Human Reserved" nhằm bảo vệ lực lượng lao động trước sự thâm nhập ngày càng sâu vào lao động của AI. Tương tự như cách thế giới thiết lập các khu bảo tồn thiên nhiên - nơi con người có đủ khả năng xây dựng hạ tầng nhưng lựa chọn không làm vì giá trị bảo tồn - chính phủ các nước cần sớm luật hóa để khoanh vùng một số ngành nghề nhất định không được phép có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo.
Vị tỷ phú cho rằng các lĩnh vực đòi hỏi tính thấu cảm cao như y tế, giáo dục, tư vấn tâm lý hay chăm sóc người già không nên bị tự động hóa hoàn toàn. Ông nhấn mạnh rằng có những công việc máy móc thừa sức đảm nhận, nhưng xã hội tuyệt đối không nên cho phép điều đó xảy ra, đơn cử như việc để một robot thông báo tin xấu về bệnh nan y cho bệnh nhân.
Nhà sáng lập Microsoft nêu một số ví dụ thực tế, bao gồm các chuyên gia y tế từng chăm sóc cha ông - người đã qua đời vì bệnh Alzheimer cách đây 6 năm. Ông chia sẻ sự chăm sóc đó có điều gì đó mang đậm "tính người" và tuyệt đối không một cỗ máy nào có thể thay thế. "Hãy hình dung một robot báo cho bạn tin dữ rằng bạn mắc bệnh nan y. Về mặt kỹ thuật, robot hoàn toàn có thể thể làm điều đó, nhưng điều đó là không nên". Bill Gates nhấn mạnh.
Bên cạnh giải pháp khoanh vùng việc làm, cải cách hệ thống thuế cũng được xem là mũi nhọn trong chiến lược ứng phó với AI. Theo Bill Gates, cơ cấu thuế hiện hành đang vô tình khuyến khích doanh nghiệp cắt giảm nhân sự vì chi phí lao động luôn đi kèm các khoản thuế lương, trong khi chi phí đầu tư máy móc và công nghệ lại được khấu trừ. Để san bằng khoảng cách này, ông đề xuất áp thuế trực tiếp trên các AI token cũng như trên các thế hệ robot tự động. Toàn bộ nguồn thu từ sắc thuế mới sẽ được quay vòng tái đầu tư vào quỹ chuyển đổi nghề nghiệp và hỗ trợ tái đào tạo cho những lao động bị bỏ lại phía sau.
Song song với các chính sách kinh tế, nhà sáng lập Microsoft khẳng định thế giới đang rất cần một thể chế quản trị toàn cầu mới để kiểm soát công nghệ này. So sánh với việc nước Mỹ từng tái cấu trúc toàn bộ bộ máy an ninh nội địa sau sự kiện 11/9, ông cho rằng cộng đồng quốc tế phải nhanh chóng xây dựng các khung pháp lý chặt chẽ. Việc kiểm soát AI không chỉ dừng lại ở bài toán việc làm, mà còn nhằm ngăn chặn rủi ro khi công nghệ này bị kẻ xấu lợi dụng để thực hiện các cuộc tấn công mạng, phát triển vũ khí sinh học hay tiến hành lừa đảo trên quy mô lớn.
Từ thái độ lạc quan đến nỗi lo ngại sâu sắc của Bill Gates
Thay cho thái độ lạc quan trong các phát biểu vài năm trước, những nhận định mới nhất của Bill Gates phản ánh sự lo ngại sâu sắc về việc Thung lũng Silicon đang đẩy nhanh tốc độ phát triển mà thiếu đi các phương án an toàn.
Bài luận của ông cũng là hồi chuông cảnh tỉnh gắt gao gửi tới giới lập pháp và các lãnh đạo toàn cầu. Nếu không lập tức hành động để kiểm soát và phân phối lại thành quả từ trí tuệ nhân tạo, cái giá phải trả sẽ là sự sụp đổ của toàn bộ trật tự kinh tế - xã hội truyền thống./
Thiên Minh
