Bộ tộc biệt lập nhất ở Amazon khiến thế giới ngỡ ngàng
Ở phía đông Amazon, thuộc bang Maranhão của Brazil, người Awá, còn gọi là Awá-Guajá, từ lâu được biết đến như một trong những bộ tộc săn bắt hái lượm cuối cùng còn tồn tại ở Brazil và trên thế giới. Theo Instituto Socioambiental (ISA), đây là nhóm bản địa nói ngôn ngữ thuộc hệ Tupi-Guarani, với dân số được hệ thống y tế bản địa Brazil ghi nhận là khoảng 520 người vào năm 2020.
Người Awá, còn gọi là Awá-Guajá, từ lâu được biết đến như một trong những bộ tộc săn bắt hái lượm cuối cùng còn tồn tại ở Brazil và trên thế giới. (Ảnh: NatGeo)
Tuy nhiên, điều quan trọng là không phải toàn bộ người Awá đều sống trong tình trạng cô lập tuyệt đối. Các tài liệu của ISA cho thấy một bộ phận đã có tiếp xúc với bên ngoài và sinh sống trong các khu định cư, trong khi một số nhóm khác vẫn ở sâu trong rừng, gần như chưa tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Chính sự tồn tại song song của hai thực tại này khiến Awá trở thành một trong những cộng đồng bản địa đặc biệt nhất ở Brazil hiện nay.
National Geographic từng mô tả rằng bên cạnh những nhóm còn sống du cư hoặc bán du cư giữa rừng sâu, nhiều người Awá đã sinh sống gần các điểm hỗ trợ của nhà nước, nơi họ có thể tiếp cận thuốc men, dụng cụ kim loại và cả những vật dụng hiện đại như điện thoại thông minh. Chi tiết này phần nào lý giải vì sao hình ảnh người trẻ Awá dùng smartphone không hề mâu thuẫn với thực tế rằng vẫn có những nhóm Awá khác gần như chưa hề hòa vào đời sống hiện đại.
Các tài liệu của ISA cho thấy một bộ phận đã có tiếp xúc với bên ngoài và sinh sống trong các khu định cư. (Ảnh: NatGeo)
Nói cách khác, smartphone không phải dấu hiệu cho thấy người Awá đã "rời khỏi rừng", mà chỉ phản ánh việc một bộ phận trong cộng đồng này đang đứng giữa hai thế giới: một bên là truyền thống bản địa được gìn giữ qua nhiều thế hệ, bên kia là nhịp tràn vào của thời hiện đại.
Vẫn sống bằng rừng, sống cùng rừng
Dù xuất hiện smartphone, cốt lõi đời sống của người Awá vẫn gắn chặt với rừng. Với họ, khu rừng không chỉ là nơi trú ngụ, mà còn là nguồn thức ăn, không gian di chuyển, nơi nuôi con lớn lên và cũng là nền tảng văn hóa của cả cộng đồng.
Dù xuất hiện smartphone, cốt lõi đời sống của người Awá vẫn gắn chặt với rừng. (Ảnh: NatGeo)
Những mô tả của các tổ chức theo dõi quyền bản địa cho thấy nhiều nhóm Awá vẫn sinh hoạt theo nhịp sống gần gũi tự nhiên: săn bắt, hái lượm, di chuyển theo nhóm nhỏ, tắm sông, chăm sóc thú nuôi và quây quần trong các sinh hoạt cộng đồng. Chính vì phụ thuộc gần như tuyệt đối vào rừng nên bất kỳ biến động nào của hệ sinh thái cũng có thể tác động trực tiếp đến khả năng tồn tại của họ.
Đó cũng là lý do người Awá thường được truyền thông quốc tế nhắc đến không chỉ bởi đời sống biệt lập, mà còn vì họ bị xem là một trong những cộng đồng bản địa bị đe dọa nghiêm trọng nhất thế giới. Nhiều nguồn quốc tế từng dùng những cụm từ rất mạnh để nói về mức độ mong manh của cộng đồng này trước các làn sóng xâm lấn vào rừng Amazon.
Sức ép thật sự không nằm ở chiếc điện thoại, mà ở rừng đang mất đi
Nếu smartphone khiến công chúng tò mò, thì mối nguy lớn nhất với người Awá lại nằm ở một chuyện nghiêm trọng hơn nhiều: đất rừng ngày càng bị thu hẹp.
Nhiều người Awá đã sinh sống gần các điểm hỗ trợ của nhà nước, nơi họ có thể tiếp cận thuốc men, dụng cụ kim loại và cả những vật dụng hiện đại như điện thoại thông minh. (Ảnh: NatGeo)
Reuters và National Geographic đều cho thấy khu vực Maranhão, nơi người Awá sinh sống, trong nhiều năm qua chịu áp lực nặng nề từ khai thác gỗ trái phép, cháy rừng và các cuộc xâm lấn vào lãnh thổ bản địa. Tại Arariboia, nơi có cả người Guajajara và một số nhóm Awá chưa tiếp xúc, các lực lượng bảo vệ rừng bản địa từng nhiều lần đối đầu với lâm tặc. Năm 2019, một thành viên của nhóm "Guardians of the Forest" đã bị sát hại trong bối cảnh bạo lực leo thang quanh các khu rừng bảo tồn.
Theo Reuters, các nhóm bản địa tại đây phải gánh phần việc tuần tra và bảo vệ rừng trong khi tình trạng xâm nhập trái phép vẫn tiếp diễn. Với những cộng đồng như Awá, việc rừng biến mất không chỉ là mất đất. Đó còn là mất nguồn thức ăn, mất tuyến di chuyển, mất nơi trú ẩn an toàn và mất luôn nền tảng văn hóa đã nâng đỡ họ qua nhiều thế hệ.
Nếu smartphone khiến công chúng tò mò, thì mối nguy lớn nhất với người Awá lại nằm ở một chuyện nghiêm trọng hơn nhiều: đất rừng ngày càng bị thu hẹp. (Ảnh: NatGeo)
Bởi vậy, chi tiết người trẻ Awá cầm smartphone thực ra chỉ là một lát cắt nhỏ trong bức tranh lớn hơn nhiều. Điều đáng chú ý không phải là một cộng đồng bản địa có dùng công nghệ hay không, mà là trong lúc thế giới bên ngoài ngày càng áp sát, họ còn giữ được bao nhiêu phần của khu rừng từng nuôi sống cả dân tộc mình.
Nhìn từ đó, Awá không đơn thuần là câu chuyện về một "bộ tộc sống cô lập nhưng vẫn dùng điện thoại". Đó là hình ảnh của một cộng đồng đang cố tồn tại giữa hai làn sóng đối nghịch: một bên là ký ức rừng sâu, bên kia là sức ép ngày càng dữ dội của thế giới hiện đại.
Nguyệt Phạm (Theo NatGeo, BBC, Reuters)
