Trong bối cảnh các chế độ ăn kiêng ít đường, không đường và "detox đường" ngày càng phổ biến trên toàn thế giới, một nghiên cứu mới từ Viện Nghiên cứu Đái tháo đường Dasman tại Kuwait đang thu hút sự quan tâm của giới khoa học khi đưa ra một kết luận trái với quan niệm phổ biến lâu nay: loại bỏ hoàn toàn đường khỏi khẩu phần ăn chưa chắc đã mang lại lợi ích cho sức khỏe.
Nghiên cứu được công bố tại Hội nghị thường niên năm 2026 của Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ cho thấy những con chuột được nuôi bằng chế độ ăn ít chất béo nhưng hoàn toàn không chứa sucrose, loại đường trắng phổ biến trong đời sống hàng ngày, lại gặp phải nhiều vấn đề về chuyển hóa hơn so với nhóm vẫn được cung cấp một lượng đường có kiểm soát.
Để thực hiện nghiên cứu, các nhà khoa học đã tiến hành thí nghiệm kéo dài 16 tuần trên hai nhóm chuột. Cả hai nhóm đều được cho ăn khẩu phần ít chất béo nhằm loại bỏ tác động gây nhiễu từ lượng chất béo trong thực phẩm. Sự khác biệt duy nhất nằm ở việc một nhóm được bổ sung sucrose trong khẩu phần ăn, còn nhóm kia hoàn toàn không được tiếp xúc với loại đường này.
Sau bốn tháng theo dõi, kết quả đầu tiên khiến các nhà nghiên cứu bất ngờ là cân nặng của hai nhóm gần như không có sự khác biệt đáng kể. Điều này đồng nghĩa với việc việc cắt bỏ hoàn toàn đường không giúp chuột giảm cân rõ rệt so với nhóm đối chứng.
Tuy nhiên, khi đi sâu vào các chỉ số sinh học, bức tranh lại hoàn toàn khác. Nhóm chuột không ăn đường bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu cho thấy hệ chuyển hóa đang hoạt động kém hiệu quả hơn. Khả năng kiểm soát đường huyết suy giảm, phản ứng của cơ thể với insulin yếu hơn và nguy cơ rối loạn chuyển hóa gia tăng.
Đáng chú ý hơn, các nhà nghiên cứu còn ghi nhận những biến đổi đáng kể trong hệ vi sinh vật đường ruột. Số lượng các chủng vi khuẩn có lợi giảm xuống trong khi các nhóm vi khuẩn bất lợi gia tăng. Sự thay đổi này kéo theo hàng loạt phản ứng dây chuyền ảnh hưởng tới hoạt động của hệ tiêu hóa, hệ miễn dịch và các cơ quan chuyển hóa khác trong cơ thể.
Các mẫu mô được thu thập từ đại tràng và gan của nhóm chuột không ăn đường còn cho thấy sự xuất hiện của các tín hiệu viêm. Bên cạnh đó, gan của chúng bắt đầu xuất hiện những thay đổi tương tự giai đoạn đầu của bệnh gan nhiễm mỡ, một trong những căn bệnh đang gia tăng nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu.
Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện này đặt ra câu hỏi quan trọng đối với những khuyến nghị dinh dưỡng vốn chỉ tập trung vào việc giảm hoặc loại bỏ đường. Trong khi phần lớn các chiến dịch y tế cộng đồng đều nhấn mạnh tác hại của việc tiêu thụ quá nhiều đường bổ sung, rất ít công trình khoa học tìm hiểu điều gì xảy ra khi đường bị loại bỏ hoàn toàn khỏi khẩu phần ăn trong thời gian dài.
Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân có thể liên quan trực tiếp đến hệ vi sinh đường ruột. Một số chủng vi khuẩn có lợi sử dụng đường làm nguồn năng lượng để tồn tại và phát triển. Khi nguồn dinh dưỡng này bị cắt đứt hoàn toàn, sự cân bằng tự nhiên trong hệ vi sinh có thể bị phá vỡ.
Điều này không chỉ làm thay đổi thành phần vi khuẩn mà còn ảnh hưởng tới các hợp chất chuyển hóa do chúng tạo ra. Những hợp chất này vốn đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa miễn dịch, kiểm soát tình trạng viêm và duy trì sức khỏe của gan cũng như hệ thần kinh.
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng phát hiện trên không nên được hiểu theo hướng khuyến khích tiêu thụ nhiều đường hơn. Trên thực tế, hàng loạt nghiên cứu trước đây đã chứng minh việc tiêu thụ quá nhiều đường bổ sung, đặc biệt từ nước ngọt có gas và thực phẩm siêu chế biến, làm gia tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường type 2, sâu răng và nhiều bệnh lý tim mạch.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy việc tiếp cận vấn đề dinh dưỡng theo hướng cực đoan cũng có thể tạo ra những hệ quả ngoài dự kiến.
Đường tồn tại tự nhiên trong nhiều loại thực phẩm quen thuộc. Fructose trong trái cây, lactose trong sữa hay glucose sinh ra từ quá trình tiêu hóa tinh bột đều là những nguồn năng lượng quan trọng giúp cơ thể vận hành bình thường. Việc đánh đồng tất cả các loại đường với những sản phẩm chứa lượng lớn đường bổ sung có thể dẫn đến những lựa chọn dinh dưỡng thiếu cân bằng.
Một điểm đáng chú ý khác của nghiên cứu là sự khác biệt giữa cân nặng và sức khỏe chuyển hóa. Trong thực tế, nhiều người thường sử dụng cân nặng như thước đo duy nhất để đánh giá hiệu quả của chế độ ăn uống. Nếu không tăng cân hoặc giảm được vài kilogram, họ có xu hướng cho rằng sức khỏe đang được cải thiện.
Tuy nhiên, kết quả từ nghiên cứu cho thấy ngay cả khi cân nặng gần như không thay đổi, các quá trình chuyển hóa bên trong cơ thể vẫn có thể diễn biến theo chiều hướng bất lợi. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá sức khỏe một cách toàn diện thay vì chỉ tập trung vào con số trên bàn cân.
Dù vậy, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng đây vẫn là nghiên cứu trên động vật. Cơ thể chuột và con người có nhiều khác biệt đáng kể, vì vậy không thể trực tiếp áp dụng kết luận này cho mọi trường hợp ở người.
Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn mang lại một thông điệp đáng chú ý đối với cộng đồng dinh dưỡng hiện đại. Thay vì tập trung vào việc loại bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm nào đó, việc xây dựng một chế độ ăn cân bằng với đầy đủ protein, chất xơ, rau xanh, trái cây và các nguồn carbohydrate chất lượng cao có thể là hướng tiếp cận bền vững hơn.
Theo các nhà khoa học của Viện Dasman, những phát hiện mới có thể góp phần định hình các khuyến nghị dinh dưỡng trong tương lai. Trọng tâm có thể sẽ chuyển từ việc đơn thuần hạn chế đường sang bảo vệ sức khỏe hệ vi sinh vật đường ruột, yếu tố ngày càng được xem là nền tảng của sức khỏe chuyển hóa và miễn dịch.
Trong bối cảnh tỷ lệ mắc gan nhiễm mỡ, rối loạn chuyển hóa và các bệnh viêm mạn tính không ngừng gia tăng trên toàn cầu, việc hiểu rõ mối quan hệ giữa dinh dưỡng, hệ vi sinh vật và sức khỏe con người được kỳ vọng sẽ mở ra những chiến lược phòng ngừa hiệu quả hơn trong những năm tới. Điều đó cũng cho thấy rằng trong dinh dưỡng, sự cân bằng có lẽ vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất, thay vì theo đuổi những giải pháp cực đoan tưởng chừng đơn giản nhưng chưa chắc đã phù hợp với cơ thể con người.
