Suốt 30 năm qua, nhà tâm lý học Gloria Mark từ đại học California, Irvine đã miệt mài theo dõi cách con người tương tác với các thiết bị kỹ thuật số. Báo cáo của bà mang đến một sự thật phũ phàng: chúng ta đang thực sự đánh mất quyền kiểm soát bộ não.
Những lo ngại thủa sơ khai về việc lướt web hay gửi email hóa ra không hề thừa thãi. Khi internet bành trướng vào từng ngóc ngách của đời sống, thời gian chú ý của nhân loại đã rơi tự do, và sự hiện diện của AI hiện nay đang đe dọa đẩy tình hình xuống một vực sâu mới.
Sự bốc hơi của năng lực tập trung
Từ hai thập kỷ trước, Mark đã tiên phong thiết lập "phòng thí nghiệm đời sống", sử dụng cảm biến để theo dõi người trưởng thành. Những con số thu về thực sự gây sốc. Năm 2003, một người bình thường có thể duy trì sự tập trung vào một công việc trong khoảng 2,5 phút - một con số mà chính Mark khi đó đã đánh giá là quá ngắn.
Thế nhưng, bi kịch thực sự chỉ mới bắt đầu. Đến năm 2012, mốc thời gian này lao dốc xuống còn 75 giây. Trong giai đoạn từ năm 2014 đến 2020, nó tiếp tục chạm đáy ở mức 47 giây.
Việc não bộ liên tục phải chuyển đổi sự chú ý như vậy hoàn toàn không phải là một bài tập thể dục hữu ích. Các dữ liệu đo nhịp tim chỉ ra mối tương quan thuận rõ ràng giữa tần suất phân tâm và mức độ căng thẳng. Sự thiếu tập trung làm kéo dài thời gian hoàn thành mọi công việc, từ đó tàn phá cả hiệu suất làm việc lẫn sức khỏe tinh thần của người dùng.
Hệ lụy pháp lý và những thế hệ bị đánh cắp
Nếu người trưởng thành đang chật vật, thì trẻ em lại càng dễ tổn thương hơn. Vài tháng trước, những gã khổng lồ công nghệ như Meta (công ty mẹ của Facebook, Instagram) và YouTube của Google đã phải bồi thường hàng triệu đô la cho một phụ nữ 20 tuổi vì những tổn thương liên quan đến chứng nghiện thiết bị từ thời thơ ấu.
Cách đây vài tuần, Meta tiếp tục phải chi hơn 60 triệu đô la để dàn xếp vụ kiện với một khu học chánh nông thôn tại bang Kentucky, nơi cáo buộc các sản phẩm của họ được thiết kế cố tình gây nghiện và làm suy giảm sức khỏe tâm thần của học sinh. Trên toàn nước Mỹ, đang có khoảng 1200 khu học chánh tiến hành các bước pháp lý tương tự.
Dẫu vậy, bức tranh không hoàn toàn mang một màu u tối. Đối với một bộ phận thanh thiếu niên yếu thế, điển hình là cộng đồng LGBTQ+, mạng xã hội mang lại những giá trị nhất định. Dữ liệu khảo sát năm 2024 cho thấy dù một số em gặp phải sự bài xích, nhiều em khác lại tìm thấy cảm giác thân thuộc, kết nối được với bạn bè và khám phá bản thân tốt hơn.
Theo Mark, tác động tổng thể của mạng xã hội lên trẻ em vẫn là một câu hỏi chưa có lời đáp chắc chắn. Trong khi chờ đợi các nghiên cứu dài hạn, một số quốc gia đã có động thái mạnh tay, điển hình là việc nước Úc vừa ban hành lệnh cấm sử dụng mạng xã hội đối với trẻ em dưới 16 tuổi.
-
Việc chuyển đổi sự chú ý liên tục gây gia tăng mức độ căng thẳng, làm giảm hiệu suất công việc và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tinh thần.
-
Sự teo tóp của bộ não trong kỷ nguyên AI
Mạng xã hội đã mất 20 năm vẫn chưa thể được đánh giá trọn vẹn, thì sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo lại mang đến một mối đe dọa cấp bách và tinh vi hơn. Khi chúng ta tự mình đánh giá hay tóm tắt một văn bản, bộ não sẽ kích hoạt quá trình "xử lý sâu". Sự tương tác chủ động này giúp con người học hỏi, thấu hiểu và ghi nhớ thông tin một cách bền vững.
Tuy nhiên, khi các công cụ như ChatGPT, Claude hay Gemini làm thay phần việc đó, quá trình xử lý sâu đã bị triệt tiêu hoàn toàn. Chúng ta đang giao phó toàn bộ sức lao động nhận thức cho AI.
Giống như cơ bắp sẽ teo lại nếu không được vận động, năng lực nhận thức của con người cũng sẽ thoái hóa theo thời gian. Sự suy giảm tư duy phản biện khiến chúng ta trở thành những nạn nhân dễ dàng của các chiến dịch thông tin sai lệch.
Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn với sự xuất hiện của các "bạn đồng hành ảo" do AI vận hành. Việc xây dựng một mối quan hệ giữa người với người đòi hỏi sự kiên nhẫn, thấu hiểu và thời gian. Ngược lại, một robot lập trình sẵn chỉ biết chiều chuộng sẽ tước đi cơ hội rèn luyện trí tuệ cảm xúc của chúng ta. Các số liệu khảo sát thực tế cũng đã xác nhận sự sụt giảm EQ trong cộng đồng.
Viễn cảnh mà Mark phác họa mang đậm màu sắc báo động: sự chú ý sẽ ngày càng ngắn lại, cảm giác cô đơn và buồn chán sẽ tăng cao, trí tuệ cảm xúc đi xuống và ý thức về mục đích sống cũng mờ nhạt dần. Dù vậy, bà vẫn tin rằng nhân loại chưa đi quá giới hạn. Chìa khóa để cứu vãn bộ não chính là "sự chú tâm".
Việc dồn tâm huyết vào một công việc sẽ mang lại sự thỏa mãn vô giá. Hãy thử đọc trọn vẹn một cuốn sách thay vì lướt qua bản tóm tắt, hãy gặp gỡ trực tiếp thay vì nhắn tin trực tuyến và hãy thử tự tìm đường thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống định vị. Công nghệ là một phần không thể thiếu, nhưng đã đến lúc con người phải tự thiết lập lại những thói quen sống mới để bảo vệ chính bộ não của mình.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
