AI đang khiến ngành sản xuất phim ngắn, quảng cáo và nội dung giải trí tại Trung Quốc thay đổi nhanh chóng. Thế nhưng, khi mọi thứ đều có thể được tạo ra từ vài dòng câu lệnh, các nhà sản xuất lại gặp một bài toán khác: làm sao để nhân vật AI giữ được một diện mạo nhất quán từ đầu đến cuối?

Theo Tân Hoa Xã, một số nhà sản xuất AI short drama cho biết nếu chỉ dựa vào câu lệnh để tạo nhân vật, khuôn mặt có thể thay đổi giữa các cảnh, khó duy trì ổn định đường nét, tỷ lệ ngũ quan và biểu cảm. Điều này khiến việc xây dựng một nhân vật có diện mạo xuyên suốt trở nên khó khăn hơn.

Và đây cũng là lúc khuôn mặt người thật bắt đầu trở thành một “nguyên liệu” mới của ngành công nghiệp nội dung AI. Thay vì tạo một gương mặt hoàn toàn mới từ câu lệnh, nhà sản xuất có thể sử dụng khuôn mặt của một người thật làm hình mẫu, sau đó để AI phát triển thành nhân vật và đưa vào phim ngắn, quảng cáo, game hay các nội dung số khác.

Từ nhu cầu này, một dịch vụ mới cũng bắt đầu xuất hiện: “cho thuê” khuôn mặt cho AI. Hiểu đơn giản, người bình thường có thể đăng ký hình ảnh của mình trên các nền tảng trung gian, cung cấp ảnh hoặc video để xác thực rồi cấp quyền cho bên sản xuất sử dụng khuôn mặt đó làm hình mẫu để tạo nhân vật bằng AI. Thay vì thuê một diễn viên tới trường quay, nhà sản xuất có thể tìm người có ngoại hình phù hợp, mua quyền sử dụng hình ảnh/khuôn mặt của họ và đưa dữ liệu này vào quy trình sản xuất.

1 khuôn mặt cho thuê 3 ngày kiếm gần 2.500 NDT (khoảng 9,7 triệu)

Từ một khuôn mặt thật, AI có thể tạo ra nhân vật xuất hiện trong phim ngắn, quảng cáo, game hay nhiều loại nội dung số khác, trong khi người đứng sau khuôn mặt đó không nhất thiết phải trực tiếp tham gia quá trình sản xuất. Đổi lại, chủ nhân khuôn mặt sẽ nhận một khoản tiền theo từng lần sử dụng hoặc theo các điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng.

Từ đầu năm 2026, những lời mời “ủy quyền hình ảnh cho AI” bắt đầu xuất hiện trên các nhóm diễn viên, mạng xã hội và kênh tuyển người tại Trung Quốc. Người tham gia chỉ cần cung cấp ảnh hoặc video, xác thực danh tính rồi ký hợp đồng cho phép sử dụng hình ảnh. Về bản chất, đây là giao dịch cấp quyền sử dụng khuôn mặt, chứ không phải “cho thuê” theo nghĩa đen.

Thị trường này cũng dần được hệ thống hóa. Theo Beijing News, một số nền tảng đã xây dựng hẳn “chợ khuôn mặt”, nơi người mua có thể tìm kiếm theo độ tuổi, giới tính, phong cách, còn người bán đăng hình ảnh, mức giá và phạm vi sử dụng. Giá thấp nhất được ghi nhận khoảng 50 NDT/lần (195.000 đồng), phần lớn ở mức vài trăm NDT; một số hồ sơ niêm yết tới 99.999 NDT/lần (khoảng 390 triệu đồng). Tuy nhiên, tờ báo lưu ý chưa thể xác định những mức giá cao này là giao dịch thực tế hay chỉ là giá thử nghiệm.

Không chỉ dừng ở mức niêm yết, đã có người thực sự kiếm được tiền từ mô hình này. National Business Daily đưa tin một nhân viên ngân hàng đã cho cùng một công ty quảng cáo sử dụng hình ảnh 7 lần trong 3 ngày, với giá 500 NDT/lần. Sau khi trừ phí nền tảng, người này nhận gần 2.500 NDT (khoảng 9,7 triệu đồng).

Điều khiến mô hình này hấp dẫn cũng nằm ở đó: không cần đến trường quay hay trực tiếp đóng phim, một khuôn mặt vẫn có thể trở thành tài sản được cấp phép và giao dịch nhiều lần.

Nhưng vấn đề là: một giao dịch khuôn mặt khác hoàn toàn với việc bán một món đồ thông thường.

Bởi nếu bán một chiếc áo, người bán có thể mua chiếc áo khác.

Còn với khuôn mặt, thứ được đưa vào giao dịch lại gắn trực tiếp với danh tính và dữ liệu sinh trắc học của chính một con người.

Và đây cũng là lúc câu chuyện bắt đầu bước sang mặt trái.

Tiền nhận ngay, rủi ro kéo dài

Thoạt nhìn, “cho thuê khuôn mặt” có vẻ là một cách kiếm tiền khá dễ: không cần đến trường quay, không phải diễn xuất, chỉ cần cung cấp hình ảnh và đồng ý cho AI sử dụng khuôn mặt là có thể nhận tiền. Thậm chí, một nhân viên ngân hàng ở Trung Quốc được báo cáo đã nhận gần 2.500 NDT (khoảng 9,7 triệu đồng) sau khi một công ty quảng cáo mua quyền sử dụng hình ảnh của người này 7 lần trong 3 ngày.

Nhưng càng tìm hiểu, mô hình này lại đặt ra nhiều câu hỏi về quyền kiểm soát hình ảnh sau khi đã cấp phép.

Ký hợp đồng rồi, khuôn mặt được dùng đến đâu?

Một cuộc điều tra của CCTV hồi tháng 5 cho thấy trên mạng xã hội Trung Quốc xuất hiện nhiều lời mời “mua mặt”, với mức giá từ khoảng 100 NDT (390 nghìn đồng). Người tham gia thường được yêu cầu cung cấp ảnh chính diện, ảnh nghiêng, ảnh toàn thân và video để bên mua sử dụng cho AI.

Vấn đề nằm ở những điều khoản đi kèm khoản tiền đó. Một số hợp đồng cho phép bên mua tiếp tục sử dụng những dự án đã được triển khai trong thời gian cấp phép ngay cả khi hợp đồng đã hết hạn. Có trường hợp còn cho phép chỉnh sửa hình ảnh hoặc chuyển quyền sử dụng cho bên khác.

Điều này có nghĩa, người tham gia có thể nghĩ mình chỉ đang đồng ý cho khuôn mặt xuất hiện trong một sản phẩm cụ thể, nhưng quyền sử dụng thực tế có thể rộng hơn nhiều so với hình dung ban đầu. Bởi thế, người cấp quyền cần đọc kỹ thời hạn, phạm vi, mục đích và cách thức sử dụng hình ảnh trước khi ký.

Đưa khuôn mặt vào AI rồi, lấy lại có dễ?

Đây là vấn đề đáng lo hơn khi khuôn mặt không chỉ xuất hiện trong một bức ảnh hay video, mà có thể trở thành dữ liệu đầu vào để AI tạo ra nhiều phiên bản nhân vật khác nhau.

Rest of World dẫn ý kiến chuyên gia cho rằng khi dữ liệu khuôn mặt đã được đưa vào thị trường AI, người sở hữu có thể gặp khó khăn trong việc kiểm soát cách dữ liệu này tiếp tục được sử dụng. Hình ảnh có thể bị sao chép, thu thập lại hoặc được sử dụng cho những mục đích khác nếu phạm vi cấp phép ban đầu không được quy định đủ rõ.

Vì vậy, khoản tiền nhận được có thể chỉ là vài trăm hay vài nghìn NDT, nhưng thứ được trao đi lại là quyền sử dụng một đặc điểm gắn trực tiếp với danh tính của chính mình.

Đây cũng là điểm khiến “cho thuê khuôn mặt” khác với một công việc làm thêm thông thường. Nếu nghỉ một công việc, người lao động có thể dừng công việc đó. Nhưng với khuôn mặt, một khi hình ảnh đã được đưa vào quy trình AI và tiếp tục được sử dụng ở nhiều sản phẩm, việc kiểm soát nó về sau có thể phức tạp hơn nhiều.

Không cho thuê vẫn có thể bị “trộm mặt”

Đáng nói, không phải cứ khuôn mặt xuất hiện trong nội dung AI là do chủ nhân chủ động đem đi “cho thuê”. Tân Hoa Xã cho biết, bên cạnh thị trường cấp quyền có trả phí, đã xuất hiện tình trạng một số nhà sản xuất tự tìm kiếm và mua quyền sử dụng khuôn mặt của diễn viên trên mạng. Người được thuê có thể nhận 100-200 NDT (khoảng 390 - 780 nghìn đồng) cho một năm cấp quyền, hoặc vài trăm đến hơn 1.000 NDT(khoảng 3,9 triệu đồng) cho mỗi lần sử dụng.

Nhưng nguy hiểm nằm ở chỗ: cũng có những trường hợp người trong cuộc không hề đồng ý. Tân Hoa Xã ghi nhận một số nhà sản xuất đã lấy ảnh, video được công khai trên mạng, dùng AI nhận diện và tách đặc điểm khuôn mặt rồi đưa vào các nhân vật AI. Những người này chỉ phát hiện khuôn mặt của mình xuất hiện trong phim sau khi tác phẩm được phát hành. Đây chính là tình trạng được gọi là “trộm mặt”, và đã dẫn tới các vụ tranh chấp về quyền hình ảnh tại Trung Quốc.

Điều này tạo ra một nghịch lý: một bên đang chủ động biến khuôn mặt thành tài sản để kiếm tiền, trong khi bên khác lại phải tìm cách bảo vệ chính khuôn mặt của mình khỏi bị biến thành tài sản mà họ chưa từng đồng ý bán.

Và khi AI ngày càng có khả năng biến một vài bức ảnh thành nhân vật hoàn chỉnh, ranh giới giữa “tôi cho phép sử dụng khuôn mặt của mình” và “khuôn mặt của tôi bị sử dụng mà không được phép” cũng trở nên đáng chú ý hơn.

Đổi khuôn mặt lấy tiền, đâu là giới hạn đáng để đánh đổi?

Không phải mọi người tham gia thị trường này đều đang “bán mặt bằng mọi giá”. Với nhiều người, đây đơn giản là một cách tận dụng hình ảnh cá nhân để có thêm thu nhập. Nhưng khi các lời mời bắt đầu đi kèm với quyền sử dụng kéo dài nhiều năm, thậm chí “vĩnh viễn”, câu chuyện lại trở thành một bài toán khác: một khoản tiền nhận ngay có đáng để đổi lấy quyền sử dụng khuôn mặt trong thời gian dài như vậy hay không?

National Business Daily từng ghi nhận trong các nhóm tuyển diễn viên ngắn hạn tại Trung Quốc có lời mời “bán mặt” với giá 100-1.500 NDT (khoảng 390 nghìn đồng đến 5,8 triệu đồng). Đáng chú ý, có nơi trả khoảng 1.500 NDT (5,8 triệu đồng) để đổi lấy quyền sử dụng hình ảnh vĩnh viễn. Người tham gia đôi khi chỉ cần gửi vài tấm ảnh và hoàn tất thủ tục trong khoảng 10 phút.

Điều đáng nói là số tiền nhận được có thể khá nhỏ so với quyền sử dụng được trao đi. Nếu chỉ cấp quyền cho một bộ phim trong thời gian nhất định, phạm vi sử dụng tương đối rõ ràng. Nhưng nếu là quyền sử dụng lâu dài hoặc vĩnh viễn, khuôn mặt có thể tiếp tục được dùng trong nhiều sản phẩm khác nhau.

Đặc biệt, với AI, một khuôn mặt có thể được dùng làm hình mẫu để tạo ra nhiều phiên bản nhân vật, thay đổi từ ngoại hình, bối cảnh đến lời thoại và tình huống xuất hiện.

Vì thế, câu hỏi không hẳn là “có nên kiếm tiền từ khuôn mặt hay không?”, mà là “nếu cấp quyền, nên cấp đến đâu?”

Một thỏa thuận chỉ cho phép sử dụng khuôn mặt trong một bộ phim, một chiến dịch quảng cáo, một khoảng thời gian nhất định rõ ràng khác với việc trao quyền sử dụng không giới hạn thời gian, không giới hạn nền tảng hoặc cho phép tiếp tục chỉnh sửa và chuyển quyền cho bên khác.

Đây cũng là lý do các chuyên gia pháp lý liên tục nhấn mạnh việc người tham gia phải đọc kỹ phạm vi, thời hạn, mục đích và phương thức sử dụng hình ảnh trước khi ký. Bởi một khi đã đồng ý với phạm vi quá rộng, việc muốn thu hẹp quyền sử dụng về sau có thể không đơn giản.

Suy cho cùng, “cho thuê khuôn mặt” có thể là một cách kiếm tiền trong thời đại AI, nhưng giá trị của một giao dịch không chỉ nằm ở số tiền được trả. Nó còn nằm ở việc người sở hữu đã trao cho bên kia bao nhiêu quyền đối với chính hình ảnh của mình.

Và có lẽ, ranh giới đáng cân nhắc nhất không phải là “bao nhiêu tiền thì bán”, mà là “với số tiền đó, mình đang cho phép người khác làm gì với khuôn mặt của mình”.

Trần Hà - Nguồn: National Business Daily, Beijing News, Tân Hoa Xã, CCTV và Rest of World.