Đó chính là cá chiên.
Đây là loài cá da trơn có hình thù dữ tợn, thân loang đốm đen, đầu to và bản tính hung hăng. Từ lâu cá chiên đã được ngư dân sông Lô mệnh danh là "quái ngư vùng nước ngọt" hay "chúa tể lòng sông".
Không chỉ nổi bật bởi kích thước "khủng", cá chiên còn được xếp vào nhóm cá nước ngọt ngon bậc nhất. Thịt cá có màu vàng tự nhiên, chắc, thơm, chỉ có một xương sống chạy dọc, không có xương dăm. Phần lòng cá dày, giòn, được nhiều người sành ăn ưa chuộng.
Trong dân gian, cá chiên từng được xem là đặc sản tiến Vua, gắn với hình ảnh sản vật quý hiếm của vùng trung du và miền núi phía Bắc.
Trước đây, cá chiên hoàn toàn phụ thuộc vào khai thác tự nhiên trên sông Lô. Tuy nhiên, cùng với áp lực đánh bắt và biến động môi trường, nguồn cá ngày càng suy giảm. Từ thực tế đó, một số hộ dân ven sông đã mạnh dạn chuyển sang nuôi cá chiên trong lồng bè, mở ra hướng đi mới cho nghề thủy sản địa phương.
Tại khu vực huyện Đoan Hùng (Phú Thọ) và các địa phương dọc sông Lô, mô hình nuôi cá chiên lồng sông bước đầu cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt. Cá được nuôi trong môi trường nước chảy tự nhiên nên chất lượng thịt gần tương đương cá đánh bắt tự nhiên, được thị trường ưa chuộng.
Hiện giá cá chiên thương phẩm dao động khoảng 600.000–700.000 đồng/kg, chủ yếu tiêu thụ qua các nhà hàng, khách sạn.
Tuy vậy, đây là loài cá "khó tính". Cá chiên lớn chậm, kén thức ăn, nhạy cảm với nhiệt độ, chất lượng nước và dòng chảy. Không thể sử dụng cám công nghiệp như nhiều loài cá khác, thức ăn chủ yếu vẫn là cá tạp, tép dầu, khiến chi phí nuôi cao. Thời gian từ khi thả giống đến lúc xuất bán kéo dài từ 2–3 năm, đòi hỏi người nuôi phải có vốn và kinh nghiệm.
Những rủi ro này bộc lộ rõ vào năm 2023, khi cá chiên nuôi lồng trên sông Lô tại Tuyên Quang và Hà Giang (cũ) đồng loạt chết, gây thiệt hại lớn cho người dân. Dù các chỉ số môi trường nước đều nằm trong ngưỡng cho phép, nguyên nhân chính xác đến nay vẫn chưa được xác định. Sự cố này khiến nguồn cá thương phẩm và cá bố mẹ suy giảm mạnh, làm gia tăng lo ngại về tính bền vững của mô hình.
Để hỗ trợ khôi phục sản xuất, năm 2024, Trung tâm Thủy sản tỉnh Tuyên Quang đã sản xuất và cung ứng ra thị trường hơn 30.000 con cá chiên giống. Tuy nhiên, việc tái đàn diễn ra khá thận trọng. Nhiều hộ nuôi e ngại chi phí con giống cao, trong khi thời gian nuôi kéo dài và nguy cơ dịch bệnh vẫn hiện hữu.
Đặc sản có giá trị kinh tế lớn
Theo đánh giá của ngành chuyên môn, cá chiên là loài thủy sản đặc sản có giá trị kinh tế lớn, mỗi lồng cá có thể đạt giá trị hàng trăm triệu đồng. Tuy nhiên, để nghề nuôi cá chiên phát triển bền vững, cần một chiến lược dài hạn thay vì phát triển tự phát.
Trước hết, việc chủ động nguồn con giống nhân tạo, đảm bảo chất lượng và khả năng kháng bệnh là yếu tố then chốt. Song song với đó là tăng cường giám sát môi trường nước, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về biến động chất lượng nước trên sông Lô. Quy hoạch vùng nuôi tập trung, mật độ lồng bè hợp lý cũng là giải pháp cần thiết nhằm hạn chế ô nhiễm và giảm rủi ro dịch bệnh lây lan.
Về lâu dài, việc xây dựng thương hiệu "cá chiên sông Lô", gắn với truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn nuôi an toàn và liên kết tiêu thụ sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm, giảm phụ thuộc vào thương lái. Khi kết hợp hài hòa giữa bảo tồn nguồn lợi tự nhiên và nuôi trồng có kiểm soát, loài "quái ngư" từng gắn với huyền thoại sông nước này hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đặc sản chủ lực, mang lại sinh kế ổn định cho người dân ven sông Lô.
Ngọc Minh
