Một quy trình tạo hạt nano selen từ dược liệu Việt Nam vừa được bảo hộ sở hữu trí tuệ, đánh dấu bước tiến quan trọng trong nghiên cứu vật liệu nano ứng dụng cho thực phẩm và mỹ phẩm.
Cụ thể, ngày 27/2/2025, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Bằng độc quyền sáng chế số 45654 cho quy trình tổng hợp hạt nano selen sử dụng dịch chiết Thổ phục linh kết hợp plasma điện hoá.
Tiếp đó, ngày 12/8/2025, một Giải pháp hữu ích số 4323 cũng được cấp cho quy trình tổng hợp "xanh" nano selen có hoạt tính kháng khuẩn, sử dụng dịch chiết lá vối làm tác nhân khử. Hai văn bằng bảo hộ liên tiếp không chỉ khẳng định tính mới và giá trị khoa học của công nghệ, mà còn mở ra triển vọng ứng dụng nguồn dược liệu trong nước vào sản xuất nguyên liệu an toàn, thân thiện môi trường.
Selen (Se) là một vi chất thiết yếu đối với cơ thể con người. Đây là nguyên tố mà cơ thể không thể tự tổng hợp, buộc phải bổ sung qua thực phẩm hoặc sản phẩm bổ sung dinh dưỡng. Selen tham gia cấu trúc của nhiều enzym chống oxy hóa quan trọng, giúp tăng cường miễn dịch, điều hòa hormone tuyến giáp, bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do, hỗ trợ chức năng sinh sản và góp phần làm chậm tiến triển của một số bệnh lý mạn tính.
Tuy nhiên, selen là vi chất "hai mặt": thiếu thì nguy hiểm nhưng thừa cũng có thể gây ngộ độc, thậm chí tử vong. Vì vậy, việc lựa chọn dạng selen phù hợp để tối ưu lợi ích sinh học và giảm nguy cơ độc tính là vấn đề đặc biệt quan trọng.
Nano selen hiệu quả cao, độc tính thấp
Những năm gần đây, nano selen (SeNP) được đánh giá là dạng selen tiềm năng hơn so với selen ở dạng ion thông thường. Ở kích thước nano (1–100 nm), selen có sinh khả dụng cao hơn, hoạt tính sinh học tốt hơn và độc tính thấp hơn.
Hạt nano selen có thể được tạo ra bằng nhiều phương pháp: vật lý, hóa học hoặc sinh học. Tuy nhiên: Phương pháp vật lý tiêu tốn nhiều năng lượng; Phương pháp hóa học sử dụng nhiều hóa chất có nguy cơ độc hại; Phương pháp sinh học, đặc biệt là "tổng hợp xanh", đang được ưu tiên nhờ tính an toàn và thân thiện môi trường.
"Tổng hợp xanh" sử dụng dịch chiết thực vật giàu polyphenol làm chất khử tự nhiên. Cách làm này không chỉ giảm chi phí và ô nhiễm môi trường mà còn giúp tạo ra hạt nano ổn định, tương thích sinh học tốt hơn.
Ứng dụng cây vối và Thổ phục linh trong tổng hợp nano selen
Đề tài do PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương (Viện Sinh học) chủ trì đã tập trung phát triển công nghệ tổng hợp xanh nano selen nhằm ứng dụng làm nguyên liệu cho thực phẩm và mỹ phẩm.
Nhóm nghiên cứu sử dụng: Dịch chiết lá Vối (Cleistocalyx operculatus L.); Dịch chiết rễ Thổ phục linh (Smilax glabra Roxb)
Các dịch chiết này giàu polyphenol và có hoạt tính chống oxy hóa mạnh. Đặc biệt, nhóm còn kết hợp với plasma điện hóa để tăng hiệu quả tổng hợp.
Sau 36 tháng triển khai, đề tài đã xây dựng thành công hai quy trình công nghệ lõi:
Quy trình sử dụng dịch chiết Thổ phục linh kết hợp plasma điện hóa: Nồng độ Se đạt khoảng 400 ppm; Kích thước hạt dưới 100 nm; Hiệu suất tổng hợp đạt khoảng 99%
Quy trình sử dụng dịch chiết lá Vối: Nồng độ Se đạt khoảng 300 ppm; Kích thước hạt 50–200 nm; Hiệu suất tổng hợp đạt khoảng 99%.
Hoạt tính sinh học nổi bật
Các hạt nano selen thu được cho thấy nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý:
- Không gây độc tế bào ở nồng độ ≤ 200 mg/mL.
- Khả năng chống oxy hóa mạnh: Ức chế 94% gốc tự do DPPH (ở 125 µg/mL); Ức chế 88% superoxide (ở 125 µg/mL).
- Hoạt tính kháng khuẩn tốt.
Kết quả thử nghiệm độc tính cấp trên động vật cho thấy LD50 của chế phẩm là 7,5 mg/kg thể trọng chuột – thấp hơn khoảng 3 lần so với nano selen tổng hợp bằng phương pháp hóa học, cho thấy mức độ an toàn được cải thiện rõ rệt.
Hướng phát triển bền vững
Điểm đáng chú ý của nghiên cứu là tận dụng nguồn nguyên liệu trong nước như lá vối và rễ Thổ phục linh. Đây là hướng đi vừa thân thiện môi trường, vừa mở ra khả năng phát triển vùng trồng nguyên liệu bền vững, mang lại giá trị kinh tế – xã hội lâu dài.
Ngày 30/12/2025, Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đánh giá nhiệm vụ đạt loại Xuất sắc. Hội đồng cũng đề nghị nhóm tiếp tục triển khai giai đoạn hai nhằm nghiên cứu sâu hơn về tính ổn định, hoạt tính sinh học dài hạn và hoàn thiện quy trình ở quy mô lớn để tiến tới chuyển giao và thương mại hóa.
Có thể nói, công nghệ tổng hợp xanh nano selen từ dược liệu Việt Nam đang mở ra một hướng tiếp cận mới: an toàn hơn, bền vững hơn và phù hợp với xu hướng phát triển nguyên liệu tự nhiên trong ngành thực phẩm và mỹ phẩm.
Ngọc Minh
