Chính quyền Trump và Ả Rập Saudi đã đạt thỏa thuận bước ngoặt để thiết lập một chương trình hạt nhân dân sự tại quốc gia vùng Vịnh này, sử dụng công nghệ và chuyên môn của Mỹ. Theo Guardian, động thái này đã gây báo động khắp Trung Đông cũng như trong các hành lang quyền lực ở Washington.
Thỏa thuận lớn khiến Mỹ phải nhượng bộ điều gì?
Thỏa thuận mới giữa Mỹ và Ả Rập Saudi sẽ kéo dài 30 năm và được thiết kế để đáp ứng "nhu cầu năng lượng" của Ả Rập Saudi, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết trong một tuyên bố. Theo kế hoạch kinh tế của Thái tử Mohammed bin Salman, Ả Rập Saudi đặt mục tiêu sản xuất điện bằng năng lượng hạt nhân, từ đó giải phóng thêm dầu mỏ để phục vụ cho xuất khẩu.
Thỏa thuận này đặt các công ty Mỹ vào vai trò trung tâm trong việc phát triển cơ sở hạ tầng hạt nhân của Ả Rập Saudi, đồng thời ngăn cản các đối thủ cạnh tranh như Trung Quốc và Nga có được chỗ đứng tại đây.
"Đây là một thỏa thuận kinh doanh lớn đối với Mỹ vì thỏa thuận yêu cầu phía Ả Rập Saudi phải sử dụng công nghệ hạt nhân có nguồn gốc từ Mỹ. Nhưng đây cũng là một cách khác để củng cố liên minh chặt chẽ với Ả Rập Saudi", phóng viên chuyên trách Nhà Trắng của NYT David Sanger cho biết.
Tuy nhiên, để chốt được thỏa thuận cho Westinghouse và các công ty Mỹ khác nắm giữ phần lớn miếng bánh kinh doanh trong việc xây dựng 2 lò phản ứng hạt nhân trên lãnh thổ Ả Rập Saudi, cũng như nhiều lò khác trong tương lai, Mỹ đã nhượng bộ trước yêu cầu của quốc gia vùng Vịnh này.
"Ở đây có thể so sánh với một thỏa thuận tương tự mà Mỹ đã ký kết với UAE vào năm 2009. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ trong thỏa thuận đó có 2 điều khoản quan trọng vắng mặt trong thỏa thuận với Ả Rập Saudi", Sanger nói.
Điều khoản đầu tiên yêu cầu UAE trao cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) quyền rộng rãi trong việc thanh sát các cơ sở hạt nhân với thông báo ngắn hạn ở bất kỳ đâu trong nước. Phía Ả Rập Saudi đã từ chối vì cho rằng những quy tắc này can thiệp quá sâu.
Điều khoản thứ hai mà người UAE đồng ý là họ sẽ không làm giàu uranium hoặc tái xử lý plutonium, hay nói cách khác, họ sẽ không tự sản xuất bất kỳ loại nhiên liệu hạt nhân nào của riêng mình, từ đó xóa bỏ lo ngại về khả năng họ chuyển hướng nhiên liệu sang chế tạo bom.
Trong thỏa thuận với Ả Rập Saudi, không có cam kết nào như vậy, mà chỉ có thỏa thuận rằng Mỹ và Ả Rập Saudi sẽ nghiên cứu xem việc làm giàu có mang lại ý nghĩa kinh tế cho Ả Rập Saudi hay không.
Vậy rủi ro ở đây là gì?
"Nếu Ả Rập Saudi cuối cùng mua nhiên liệu từ nước ngoài và trả lại chất thải hạt nhân phát sinh ở đầu ra, thì sẽ không có nhiều rủi ro. Nhưng theo cách văn bản này được soạn thảo, Ả Rập Saudi không cam kết tuân theo con đường đó. Và các chuyên gia về không phổ biến vũ khí hạt nhân cho rằng điều đó tạo ra rủi ro chuyển hướng sang một dự án chế tạo bom", Sanger cho biết.
Ngay ngày công bố thỏa thuận 22/7, các quan chức chính quyền Mỹ đã khẳng định không có gì phải lo lắng, và rằng Mỹ sẽ tham gia sâu vào tương lai hạt nhân của Ả Rập Saudi đến mức vương quốc này không thể chuyển hướng nhiên liệu và bí quyết hạt nhân sang một chương trình chế tạo bom bí mật.
"Cứ yên tâm, các thỏa thuận này tuân thủ các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân, đồng thời dựa vào công nghệ và các nhà khoa học hạt nhân xuất sắc nhất thế giới, được thiết kế ngay tại Mỹ", Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright nhấn mạnh.
Chính quyền của ông Trump có thể đúng, nhưng theo NYT, lịch sử hạt nhân đầy rẫy những ví dụ về các quốc gia đã cam kết tuân thủ các quy tắc nhưng lại âm thầm thực hiện các kế hoạch sau này.
Vụ thử hạt nhân đầu tiên của Ấn Độ đã sử dụng plutonium từ một lò phản ứng nước nặng vốn là món quà từ Chính phủ Canada vào những năm 1950. Pakistan đã lấy các thiết kế máy ly tâm của mình từ một công ty châu Âu từng thuê A.Q. Khan, cha đẻ của bom Pakistan. Ngay cả Hàn Quốc, đồng minh trung thành của Mỹ, cũng từng có chương trình chế tạo bom bí mật cho đến khi các cơ quan tình báo Mỹ phát hiện và dập tắt nỗ lực ấy.
Ông Wright đã ký thỏa thuận với Bộ trưởng Năng lượng Ả Rập Saudi, Hoàng tử Abdulaziz bin Salman, nhưng Nhà Trắng chưa công bố văn bản, hoặc 2 bức thư mật đi kèm.
Đây là một quy trình đã được sử dụng nhiều lần theo Đạo luật Năng lượng Nguyên tử năm 1954, một yếu tố then chốt trong chương trình "Nguyên tử vì Hòa bình" của Dwight D. Eisenhower. Ý tưởng là phổ biến năng lượng hạt nhân, đi kèm với các biện pháp bảo vệ để đảm bảo rằng nhiên liệu không bị chuyển hướng sang các dự án chế tạo bom.
Nhưng NYT cho rằng Ả Rập Saudi đặt ra một vấn đề đặc biệt, khó có thể tưởng tượng được vào thời của Eisenhower. Đây là một quốc gia đang nỗ lực thoát khỏi phụ thuộc vào dầu mỏ và háo hức đón nhận năng lượng hạt nhân để xây dựng các trung tâm dữ liệu, cũng như cung cấp năng lượng cho tương lai do trí tuệ nhân tạo dẫn dắt, trong khi lo sợ về những gì có thể xảy ra nếu người Iran sở hữu bom.
Các quan chức Ả Rập Saudi không hề giấu giếm quyết tâm bắt kịp Tehran và sẽ san bằng khoảng cách đó nếu họ chế tạo vũ khí hạt nhân.
Vào năm 2018, Thái tử Mohammed đã nói rằng vương quốc của ông sẽ cố gắng phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân nếu Iran tiếp tục đi theo hướng này dù Ả Rập Saudi đã ký tham gia Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân năm 1988, sau khi trì hoãn 18 năm.
Các quan chức Ả Rập Saudi khác cũng đã đưa ra những cảnh báo tương tự trong những năm gần đây.
James M. Acton, một nhà phân tích hạt nhân tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho biết: "Tôi thấy quyết định này cực kỳ thiếu tầm nhìn xa. Nó dường như cung cấp một con đường cho một quốc gia thực sự có thể muốn phổ biến vũ khí hạt nhân. Bạn không thể loại trừ khả năng Ả Rập Saudi sẽ quốc hữu hóa cơ sở này và sử dụng nó để chế tạo bom".
Theo NYT, động thái của ông Trump bị coi là một cách tiếp cận đảo ngược đối với Ả Rập Saudi, đồng minh thân cận của Mỹ trong khu vực, trong khi ông dấn thân vào cuộc xung đột với Iran một phần nhằm ép buộc Tehran tuân thủ 2 yêu cầu của Mỹ: Ngừng làm giàu nhiên liệu hạt nhân trong ít nhất 2 thập kỷ, và cho phép các thanh sát viên quốc tế thực hiện công việc của mình.
Thỏa thuận sẽ được chuyển lên xem xét ở Quốc hội Mỹ, nơi văn kiện này nhiều khả năng sẽ nhận được sự ủng hộ từ các nghị sĩ Đảng Cộng hòa. Tuy nhiên, ông Trump sẽ phải thuyết phục các nhà lập pháp Mỹ, và các đồng minh khắp Trung Đông rằng việc nới lỏng các tiêu chuẩn hạt nhân cho một đồng minh thân cận không đồng nghĩa với việc mở ra một kỷ nguyên phổ biến vũ khí hạt nhân mới, đặc biệt là tại một khu vực vốn đang chìm trong lửa đạn.
Thi Anh (Theo Guardian, NYT)
