Cơ chế quản trị trách nhiệm theo ba tầng
Ngày 11/2, trao đổi với Đời sống & Pháp luật, ông Nguyễn Bá Sơn, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Đà Nẵng, cho rằng, sau hơn 10 năm triển khai, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 đã tạo nền tảng quan trọng cho việc nâng cao nhận thức pháp luật trong cán bộ, công chức và người dân. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa yêu cầu của đời sống xã hội với phương thức tổ chức phổ biến pháp luật hiện nay.
Nhiều hoạt động còn mang tính phong trào, thiếu bền vững, chưa gắn chặt với yêu cầu tổ chức thi hành pháp luật và chưa đo lường được hiệu quả xã hội.
Ông Nguyễn Bá Sơn, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Đà Nẵng.
Trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách hành chính, cải cách tư pháp và chuyển đổi số quốc gia, Hội Luật gia Đà Nẵng cho rằng việc sửa đổi Luật cần thể hiện rõ tư duy đổi mới: chuyển từ "tuyên truyền pháp luật" sang "phục vụ đời sống pháp lý của người dân và doanh nghiệp"; từ cách làm dàn trải sang quản trị theo kết quả; từ hoạt động đơn lẻ sang chuỗi liên thông giữa xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành, phổ biến – hướng dẫn và phản hồi vướng mắc để hoàn thiện chính sách.
Trong ba nhóm chính sách lớn của Dự án Luật, Hội Luật gia Đà Nẵng đánh giá cao Chính sách 1 về phân định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL), coi đây là trụ cột quyết định tính thành công của lần sửa đổi này.
Theo Hội, việc mở rộng trách nhiệm đối với công chức, viên chức và các lực lượng xã hội như luật sư, luật gia, tổ chức nghề nghiệp là cần thiết, phù hợp yêu cầu huy động sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở quy định nguyên tắc, liệt kê nhiều chủ thể mà không xác định rõ cơ chế chịu trách nhiệm cuối cùng, nguy cơ "ai cũng có trách nhiệm nhưng không ai chịu trách nhiệm" là rất lớn.
Từ thực tiễn thi hành Luật hiện hành, Hội đề xuất thiết kế cơ chế quản trị trách nhiệm theo ba tầng: cơ quan chủ trì chịu trách nhiệm chính đối với văn bản; các cơ quan phối hợp tổ chức thực hiện theo lĩnh vực; và cơ quan điều phối – chuẩn hóa, trong đó Bộ Tư pháp giữ vai trò hướng dẫn, kiểm tra và đánh giá. Cách tiếp cận này nhằm tạo chuỗi trách nhiệm rõ ràng, hạn chế chồng chéo và làm cơ sở đo lường hiệu quả theo kết quả xã hội.
Một điểm mới quan trọng khác là việc bổ sung chỉ số PBGDPL. Hội Luật gia Đà Nẵng thống nhất cao về sự cần thiết của chỉ số này, coi đây là công cụ chuyển PBGDPL từ phong trào sang quản trị theo kết quả. Tuy nhiên, Hội nhấn mạnh việc đánh giá phải dựa trên sự thay đổi thực chất, không đo theo đầu vào như số hội nghị, tài liệu hay lượt truy cập. Theo đó, chỉ số cần tập trung vào bốn nhóm tiêu chí: mức độ tiếp cận pháp luật; mức độ hiểu pháp luật; mức độ tuân thủ pháp luật; và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp.
Tinh gọn bộ máy, lấy người dân làm trung tâm
Đối với Chính sách 2 về hoàn thiện cơ chế tổ chức và hoạt động của Hội đồng phối hợp PBGDPL, Dự án Luật dự kiến gắn PBGDPL với trợ giúp pháp lý và thống nhất mô hình Hội đồng ở ba cấp. Hội Luật gia Đà Nẵng đánh giá đây là hướng đi đúng, phản ánh bản chất "pháp luật phục vụ người dân", nhất là đối với nhóm yếu thế.
Hội Luật gia Đà Nẵng kiến nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện Dự án Luật theo hướng tăng ràng buộc trách nhiệm, nâng hiệu lực điều phối, đo lường theo kết quả xã hội và lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy hoạt động của Hội đồng PBGDPL ở nhiều nơi còn hình thức, thiếu quyền điều phối thực chất và thiếu gắn kết với dữ liệu, chỉ số. Hội cho rằng nếu chỉ đổi tên mà không thay đổi cơ chế hoạt động, hiệu quả sẽ khó cải thiện. Đặc biệt, việc thiết kế Hội đồng cấp xã theo mô hình cứng nhắc sẽ khó khả thi do hạn chế về nhân lực và kinh phí.
Vì vậy, Hội đề xuất luật hóa tối thiểu ba quyền hạn thực chất cho Hội đồng: quyền yêu cầu cung cấp dữ liệu PBGDPL; quyền điều phối kế hoạch liên ngành; và quyền đề xuất ưu tiên nguồn lực theo địa bàn, nhóm đối tượng. Với cấp xã, nên lồng ghép vào bộ máy hiện có, giao công chức tư pháp – hộ tịch làm đầu mối, tránh phát sinh tổ chức hình thức.
Đối với Chính sách 3 về mở rộng PBGDPL cho đối tượng đặc thù và áp dụng PBGDPL bắt buộc với một số trường hợp vi phạm hành chính, Hội Luật gia Đà Nẵng đánh giá cao mục tiêu xã hội nhưng lưu ý nguy cơ hình thức nếu thiếu nguồn lực và phương thức phù hợp. Hội đề xuất phân nhóm đối tượng theo rào cản tiếp cận pháp luật như rào cản ngôn ngữ, rào cản số, rào cản nhận thức và rào cản kinh tế – xã hội, thay vì chỉ liệt kê theo nhóm xã hội.
Với PBGDPL bắt buộc, Hội kiến nghị thiết kế theo mô hình "giáo dục phục hồi", chỉ áp dụng với trường hợp tái phạm, vi phạm nhiều lần trong các lĩnh vực trọng điểm như an toàn giao thông, bạo lực gia đình, môi trường, đất đai; đồng thời tận dụng nền tảng số để không phát sinh thủ tục hành chính mới.
Ngoài ba chính sách trọng tâm, Hội Luật gia Đà Nẵng đặc biệt lưu ý vai trò của Cổng Pháp luật quốc gia như hạ tầng pháp lý quốc gia. Hội thống nhất cao với định hướng xây dựng Cổng, song đề nghị quy định chặt chẽ cơ chế kiểm chứng, đính chính và trách nhiệm pháp lý, nhất là khi xác định văn bản đăng tải có giá trị như văn bản gốc.
Từ các phân tích trên, Hội Luật gia Đà Nẵng kiến nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện Dự án Luật theo hướng tăng ràng buộc trách nhiệm, nâng hiệu lực điều phối, đo lường theo kết quả xã hội và lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.
Theo Hội, chỉ khi đó Luật sửa đổi mới thực sự đi vào đời sống và tạo chuyển biến thực chất trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.
