Không quân Hoa Kỳ dự kiến sẽ bắt đầu đợt triển khai thường trực đầu tiên các máy bay chiến đấu thế hệ thứ năm F-35A tại Nhật Bản vào năm 2026. Theo kế hoạch, các máy bay này sẽ cập bến Căn cứ Không quân Misawa ở miền Bắc Nhật Bản để thay thế dòng F-16CM thế hệ thứ tư đang dần lạc hậu thuộc biên chế Không đoàn Tiêm kích số 35.
F-16CM là một biến thể chuyên dụng của dòng F-16, được tối ưu hóa cho các hoạt động chế áp phòng không đối phương. Các máy bay chiến đấu F-35A thay thế chúng dự kiến cũng sẽ tiếp tục ưu tiên vai trò này làm nhiệm vụ trọng tâm. Mặc dù bản thân các máy bay chiến đấu sẽ không được sửa đổi về cấu trúc, nhưng vai trò chuyên biệt đó có khả năng sẽ được phản ánh rõ nét trong công tác huấn luyện và trang bị vũ khí.
Khác với F-16 vốn được phát triển chủ yếu cho mục đích không chiến và chỉ được hiện đại hóa với khả năng chế áp phòng không một cách dè dặt về sau, F-35 được nghiên cứu ngay từ đầu với mục tiêu cốt lõi là đối đầu với các mạng lưới hệ thống phòng không mặt đất tiên tiến. Khả năng tác chiến điện tử, đặc tính tàng hình cùng dàn cảm biến thụ động vô song giúp thu thập tình báo điện tử đã biến F-35 thành nền tảng tối ưu cho các loại hình chiến dịch này.
Gia tăng tính đồng bộ và năng lực chế áp
Bình luận về ý nghĩa của việc chuyển đổi Không đoàn Tiêm kích số 35 sang sử dụng F-35, chuyên gia Abraham Abrams — tác giả cuốn sách mới xuất bản mang tên "F-35 Joint Strike Fighter: A Great and Terrible Program" — đã đưa ra những quan sát đáng chú ý. Ông nhận định rằng, vì Nhật Bản không vận hành dòng F-16, nên việc loại bỏ loại máy bay này để chuyển sang F-35A sẽ giúp tăng cường tính đồng nhất về khí tài với các lực lượng địa phương.
Cũng theo chuyên gia này, F-35A sẽ cung cấp khả năng chế áp phòng không mạnh mẽ hơn đáng kể so với F-16CM, đồng thời sở hữu sự linh hoạt lớn hơn nhiều, cho phép máy bay thực hiện hiệu quả các vai trò tác chiến khác.
Hiện nay, các đơn vị tiêm kích tại Nhật Bản đang phải đối mặt với ba trong số những mạng lưới phòng không năng lực nhất thế giới bao gồm Trung Quốc, Nga và Triều Tiên. Trong đó, Nga và Triều Tiên dựa rất lớn vào các hệ thống phòng thủ mặt đất để bù đắp cho việc thiếu hụt các dòng tiêm kích có khả năng tương đương với đối thủ.
Đánh giá riêng về tầm quan trọng của việc triển khai này đối với Bán đảo Triều Tiên, Abrams lưu ý rằng Không đoàn Tiêm kích số 35 tại Căn cứ Misawa — với chuyên môn chế áp phòng không — được kỳ vọng sẽ đóng vai trò đặc biệt trung tâm trong một cuộc xung đột tại Triều Tiên. Nguyên nhân là do mật độ cực cao và sự tinh vi đang tăng trưởng nhanh chóng của mạng lưới phòng không mà Bình Nhưỡng sở hữu.
Rào cản về tiến độ công nghệ và ưu thế của đối thủ
Bất chấp việc sở hữu hệ thống điện tử hàng không, vũ khí và khả năng tàng hình tiên tiến hơn đáng kể, năng lực thực tế của F-35 trong việc đóng góp vào các chiến dịch chế áp phòng không hiện đang bị hạn chế. Điều này xuất phát từ sự chậm trễ nghiêm trọng trong việc đưa các tính năng lên tiêu chuẩn Block 4. Các máy bay F-35 phiên bản trước Block 4 hiện thiếu khả năng tiếp cận với bất kỳ loại tên lửa không đối đất nào, bao gồm cả tên lửa chống bức xạ AGM-88G vốn được phát triển riêng để lần theo tín hiệu radar và phá hủy các hệ thống phòng không.
Một minh chứng cho thực trạng này đã được các sĩ quan Không quân Israel cung cấp. Họ quan sát thấy rằng những chiếc F-35 tham gia vào các cuộc tấn công Iran hồi tháng 6/2025 chủ yếu chỉ đóng vai trò là nền tảng thu thập tình báo và chia sẻ dữ liệu nhằm tăng cường nhận thức tình huống cho các máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư, thay vì trực tiếp tung ra các đòn tấn công động năng.
Tính khả thi của việc phân bổ một trong số ít các đơn vị không quân thế hệ thứ năm cho nhiệm vụ chế áp phòng không tại Đông Bắc Á đang ngày càng bị đặt dấu hỏi lớn, ngay tại thời điểm mà ưu thế trên không của Trung Quốc được coi là rất cao.
Không quân Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) đang tiếp tục tăng cường nhanh chóng đội bay thế hệ thứ năm của mình. Trong khi đó, lĩnh vực quốc phòng của nước này đã định vị để có khả năng vận hành các máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu đầu tiên trên thế giới vào đầu những năm 2030, sớm hơn Hoa Kỳ nhiều năm.
Các đợt triển khai lực lượng của Mỹ đã vấp phải nhiều chỉ trích vì không kịp theo đuổi tốc độ thay đổi nhanh chóng của tình hình an ninh tại Đông Bắc Á — nơi dường như đang ngày càng trở nên bất lợi cho lợi ích của Hoa Kỳ và khối phương Tây nói chung.
Quốc Vinh (Theo Military Watch)
