Ngày 8 tháng 12, công tố liên bang tại Texas đã công khai hồ sơ điều tra một mạng lưới buôn lậu quy mô lớn trải dài khắp nước Mỹ và thế giới. Chiến dịch mang tên "Operation Gatekeeper" của FBI tập trung vào một đường dây bí mật cung cấp chip xử lý đồ họa GPU của NVIDIA - xương sống của cuộc đua trí tuệ nhân tạo toàn cầu.
Theo cáo buộc, đường dây này đã cố gắng xuất khẩu ít nhất 160 triệu USD chip NVIDIA H100 và H200 sang Trung Quốc trong khoảng thời gian từ tháng 10 năm 2024 đến tháng 5 năm 2025, vi phạm trắng trợn luật kiểm soát xuất khẩu vì lý do an ninh quốc gia của Mỹ.
Mạng lưới buôn lậu này hoạt động tinh vi với nhiều lớp che đậy. Theo cáo trạng, các đặc vụ của đường dây đã nhập cư bất hợp pháp vào Mỹ, thành lập các công ty bình phong và vận hành một kho hàng bí mật tại New Jersey.
Điều đặc biệt là kho hàng này đã bị ít nhất một đặc vụ ngầm làm việc cho chính phủ Mỹ thâm nhập thành công. Tại kho Secaucus ở New Jersey, đặc vụ FBI đã trực tiếp chứng kiến các nghi phạm dán lại nhãn GPU NVIDIA bằng thương hiệu của một công ty giả mạo có tên "Sandkayan". Giấy tờ xuất khẩu được làm giả tinh vi, khai man hàng hóa là "adapters", "adapter modules" và "contactor controllers" thay vì chip xử lý đồ họa thực tế.
Vụ triệt phá diễn ra vào ngày 28 tháng 5 trong bối cảnh đầy kịch tính tại kho hàng New Jersey. Ba chiếc xe tải được nhóm buôn lậu thuê đã đến để nhận lô hàng chip lậu. Gần như cùng lúc đó, trong một group chat mà các nghi phạm sử dụng để điều phối, một người dùng đã gửi tin nhắn báo rằng một tài xế vận chuyển hàng đến kho New Jersey báo cáo có cảnh sát xuất hiện tại hiện trường và đang hỏi về điểm đến của hàng hóa.
Theo các tin nhắn được công tố viên công bố, nhóm buôn lậu đã chỉ đạo tài xế "cứ nói là họ không biết gì cả". Chỉ 5 phút sau, một trong những nghi phạm đã gửi tin nhắn khác đến toàn bộ nhóm chat với nội dung: "Giải tán nhóm này đi. Xóa tất cả mọi người". Ngay sau đó, đặc vụ liên bang ập vào và thu giữ toàn bộ thiết bị công nghệ cao, ngăn chặn thành công việc vận chuyển lô hàng này sang Trung Quốc.
Operation Gatekeeper đã dẫn đến việc bắt giữ hai doanh nhân và một người đàn ông ở Houston cùng công ty của ông ta đã nhận tội buôn lậu công nghệ AI tiên tiến. Mặc dù vậy, nhiều chuyên gia tin rằng hoạt động buôn lậu chip NVIDIA cao cấp nhất vào Trung Quốc sẽ vẫn tiếp tục.
Ông Ray Wang, nhà phân tích tại SemiAnalysis, cho biết hơn 60% các mô hình AI hàng đầu ở Trung Quốc hiện đang sử dụng phần cứng của NVIDIA. NVIDIA có lợi thế hệ thống toàn diện từ phần cứng đến phần mềm, và kết hợp cả hai yếu tố này, Trung Quốc vẫn đang trong quá trình cố gắng đuổi kịp.
Ông Wang cho rằng ông không tin rằng buôn lậu sẽ chỉ dừng lại, và không rõ liệu việc mở cửa cho chip H200 có đủ để đáp ứng nhu cầu AI khổng lồ của Trung Quốc hay không, đặc biệt khi nhu cầu tính toán toàn cầu đang tăng tốc.
Vụ việc này chỉ là một trong hàng loạt các vụ bắt giữ liên quan đến xuất khẩu NVIDIA trái phép trong những tháng gần đây, phản ánh cuộc chiến khốc liệt giữa Mỹ và Trung Quốc trong việc tiếp cận công nghệ chip tiên tiến. Nhu cầu GPU từ Trung Quốc là khổng lồ trong khi nguồn cung tốt nhất vẫn nằm ở Mỹ.
Quy mô của hoạt động buôn lậu chip AI sang Trung Quốc còn lớn hơn nhiều so với những gì Operation Gatekeeper phát hiện. Trung tâm nghiên cứu Center for a New American Security ước tính rằng chỉ riêng trong năm 2024, từ 10.000 đến vài trăm nghìn chip AI đã bị buôn lậu vào Trung Quốc.
Ông Wang nhận định có quá nhiều cách để có được chip NVIDIA thông qua các phương thức bất hợp pháp, từ việc thiết lập trung tâm dữ liệu toàn cầu đến sử dụng công ty bình phong để mua chip, và việc NVIDIA theo dõi cũng như thẩm định các giao dịch này là vô cùng khó khăn.
Tuy nhiên, điều bất ngờ nhất lại xảy ra ngay trong ngày công tố viên công bố kết quả điều tra. Tổng thống Donald Trump đã đăng bài trên mạng xã hội Truth Social thông báo Mỹ sẽ cho phép xuất khẩu GPU H200 của NVIDIA - chính là loại chip mạnh nhất bị thu giữ trong Operation Gatekeeper - sang Trung Quốc.
Ông Trump nói rằng các đợt xuất khẩu này sẽ được cho phép với điều kiện Mỹ nhận 25% doanh thu bán hàng, đồng thời nhấn mạnh rằng các chip AI tiên tiến nhất của NVIDIA là Blackwell và Rubin vẫn không được phép xuất khẩu.
Tham khảo CNBC
Nguyễn Hải
