Steve Jobs mất ngày 5/10/2011. Thí sinh thi tốt nghiệp THPT năm nay sinh năm 2008 - khi Jobs qua đời, các em mới 3 tuổi.
Đặt vào bối cảnh đó, câu hỏi "tại sao Gen Z không biết Steve Jobs?" trở nên kỳ lạ hơn câu hỏi "tại sao họ lại biết?"
Gen Z không thờ nhân vật - họ dùng sản phẩm
Sau khi đề thi Ngữ Văn kết thúc sáng nay, làn sóng tranh luận nổ ra trên mạng xã hội. Nhiều thí sinh thừa nhận không biết rõ Steve Jobs là ai. Phản ứng quen thuộc của thế hệ trước: lo lắng, hoài niệm, đặt câu hỏi về chất lượng giáo dục.
Nhưng nhìn kỹ hơn một chút: thế hệ đó dùng iPhone mỗi ngày, dùng CapCut, Canva, TikTok - những công cụ định hình cách họ sáng tạo và giao tiếp. Hầu hết không biết tên người đứng sau những thứ đó, và họ không cần biết để dùng tốt. Rất nhiều người đang dùng ChatGPT mỗi ngày cũng không nhớ tên Sam Altman - CEO của OpenAI.
Đây không phải sự thờ ơ. Đây là cách mà sản phẩm công nghệ thực sự thành công trông như thế nào: nó biến mất vào trong cuộc sống đến mức người dùng không cần nghĩ đến người tạo ra nó nữa.
Steve Jobs hiểu điều này hơn ai hết. Ông từng nói thiết kế tốt nhất là thiết kế không ai nhận ra nó đang hoạt động. Chính thế hệ không biết tên ông mà vẫn cầm iPhone trên tay mỗi ngày là bằng chứng sống động nhất cho triết lý đó.
Vấn đề nằm ở câu hỏi, không phải ở câu trả lời
Sau khi đề thi được công bố, một số chuyên gia giáo dục đã chỉ ra điểm đáng chú ý: đề dùng từ "phát minh" để mô tả những gì Steve Jobs, Mark Zuckerberg và Elon Musk làm. Nhưng đúng hơn, cả ba đều là những nhà đổi mới và doanh nhân - không ai trong số họ "phát minh" ra máy tính, mạng xã hội hay xe điện theo nghĩa gốc của từ đó.
Đây là hạt sạn nhỏ về mặt học thuật, nhưng nó mở ra một câu hỏi lớn hơn: tại sao hình mẫu trong đề thi vẫn là những tên tuổi từ thập niên 2000, trong khi những người đang thực sự định hình thế giới công nghệ mà Gen Z đang sống - Sam Altman với ChatGPT, Jensen Huang với Nvidia và làn sóng AI - lại không xuất hiện?
Thế hệ 2008 lớn lên không phải trong thế giới của iPod và Macintosh. Họ lớn lên trong thế giới của AI, video dọc và phần mềm miễn phí chạy trên trình duyệt. Hình mẫu kỹ thuật số của thế hệ đó trông khác.
Một lo ngại có cơ sở hơn
Giáo viên ở Thanh Niên đặt ra câu hỏi đáng suy nghĩ hơn: liệu đề có vô tình tạo ra một tâm lý tự ti ngầm không? Cụm "Steve Jobs Việt Nam" ngầm thiết lập Silicon Valley là chuẩn mực cần hướng tới - giống như cách thế hệ trước nói "đẹp như Hàn Quốc" hay "sang như châu Âu". Cách nói đó đã dần trở nên lỗi thời, vì người ta nhận ra rằng cái đẹp của một nơi không cần được xác nhận bằng cách giống nơi khác.
Câu hỏi về đổi mới công nghệ cũng vậy. Thế hệ Gen Z Việt Nam không thiếu khả năng sáng tạo - họ đang làm nội dung, viết code, xây dựng cộng đồng, và giải quyết vấn đề theo cách riêng của mình. Điều họ cần không phải là lời kêu gọi trở thành "phiên bản Việt" của một người Mỹ đã mất 15 năm trước.
Ở đây cũng nên nhắc qua: Việt Nam đã có người thực sự dám làm điều mà câu hỏi đó gọi là "Steve Jobs Việt Nam" - với đầy đủ khát vọng, thất bại, và kiên trì. Đề thi không cần đặt tên ông ấy, nhưng câu hỏi về việc xã hội đã đối xử với người đó như thế nào thì cũng đáng để 1,2 triệu thí sinh suy nghĩ.
Điều đề thi hỏi đúng
Dù có những điểm còn tranh cãi, đề thi năm nay làm được một điều quan trọng: nó buộc người trẻ phải nghĩ về vai trò của mình trong bức tranh công nghệ lớn hơn, thay vì chỉ giải thích bài thơ hay phân tích nhân vật văn học.
Gen Z không biết Steve Jobs không có nghĩa là họ không thể trở thành người tạo ra những thứ mà thế hệ sau cũng sẽ dùng mà không cần nhớ tên. Đó không phải thất bại của giáo dục - đó là mục tiêu của nó.
Thế Duyệt
