Với hơn mười năm kinh nghiệm trong lĩnh vực tư vấn tâm lý, là nhà tư vấn tâm lý quốc gia cấp độ 2 được chứng nhận, giảng viên đào tạo phụ huynh và người sáng lập phương pháp Tự chữa lành tâm lý bốn bước, tác giả của các cuốn sách “Sự phát triển của trẻ em, sự vun đắp của người mẹ” và “Những ngày tháng cho con bú”, đã gặp rất nhiều câu chuyện lặp lại theo một cách đau lòng giống nhau.
Trong những gia đình đông con, trẻ em thường không thiếu vật chất, nhưng lại thiếu một điều căn bản hơn: cảm giác được nhìn thấy, được công nhận và được gọi tên trong thế giới này. Khi sự quan tâm của cha mẹ bị chia nhỏ, nhiều đứa trẻ lớn lên với một câu hỏi âm thầm nhưng dai dẳng: “Mình là ai trong gia đình này?”
Nếu không có sự dẫn dắt đúng đắn từ cha mẹ, hành trình tìm kiếm vị trí ấy rất dễ trượt sang những cảm xúc tiêu cực: tự ti, so sánh, ghen tị, thậm chí là cảm giác mình “thừa ra”. Những vết nứt ấy không chỉ âm thầm phá vỡ mối quan hệ anh chị em, mà còn ăn sâu vào sức khỏe tinh thần của trẻ khi trưởng thành.
Nhà tâm lý học Alfred Adler – người sáng lập trường phái tâm lý học cá nhân từng chỉ ra rằng: nhiều vấn đề trong các mối quan hệ giữa người với người bắt nguồn từ việc con người quá tập trung vào bản thân, tức “chủ nghĩa vị kỷ”, trong khi lại thiếu sức mạnh nội tâm. Họ vừa bỏ quên nhu cầu và đóng góp của người khác, vừa sống lệ thuộc vào ánh nhìn và đánh giá từ bên ngoài.
Để hóa giải điều đó, Adler đưa ra một khái niệm then chốt: “tinh thần cộng đồng”.
Hiểu một cách giản dị, tinh thần cộng đồng là cảm giác thuộc về một tập thể, có thể là gia đình, trường học hay xã hội – nơi mỗi cá nhân vừa sẵn sàng quan tâm, hỗ trợ người khác, vừa tìm thấy giá trị và ý nghĩa tồn tại của chính mình. Trong những gia đình đông con, tinh thần cộng đồng chính là sợi chỉ đỏ kết nối các thành viên: sự hỗ trợ lẫn nhau, tinh thần hợp tác và cảm giác “mình có chỗ đứng ở đây”.
Khi tinh thần này được nuôi dưỡng, trẻ em dần chuyển hóa sự chú ý từ “tôi là ai” sang “tôi có thể đóng góp gì”. Chúng không còn chỉ tìm kiếm sự quan tâm cho riêng mình, mà bắt đầu nhận ra vai trò của bản thân trong gia đình. Và chính tại đó, ý nghĩa sống và giá trị cá nhân được hình thành một cách tự nhiên, bền vững.
Vậy, làm thế nào để xây dựng tinh thần cộng đồng trong gia đình?
Trước hết, hãy bắt đầu từ những sở thích và chủ đề chung. Khi các thành viên cùng chia sẻ một mối quan tâm, dù là nấu ăn, xem phim, trồng cây hay kể chuyện cuối ngày, cuộc trò chuyện không còn mang tính “đối phó”, mà trở thành dòng chảy tương tác tự nhiên. Chính trong những khoảnh khắc tưởng chừng nhỏ bé ấy, cảm giác gắn kết được bồi đắp mà nhiều người không hề nhận ra.
Tiếp theo, hãy thiết lập những mục tiêu chung của gia đình. Cùng nhau trang trí một ngôi nhà mới, chuẩn bị sinh nhật cho người thân, hay lên kế hoạch cho một chuyến du lịch… Những nỗ lực chung tạo ra cảm giác đồng hành: “chúng ta đang cùng nhau làm điều này”. Trải nghiệm đó giúp trẻ hiểu rằng mình là một phần không thể thiếu trong bức tranh gia đình.
Cuối cùng, đừng quên khuyến khích sự đóng góp và nuôi dưỡng lòng biết ơn. Khi cha mẹ giao cho con những nhiệm vụ phù hợp giúp trẻ học bài, dọn bàn ăn, nấu một bữa tối đơn giản, trẻ sẽ cảm nhận được giá trị của mình. Và khi những đóng góp ấy được ghi nhận bằng lời cảm ơn chân thành, cảm giác “mình quan trọng” sẽ dần bén rễ trong tâm hồn trẻ.
Khi nhận ra mình không phải “kẻ thừa”, mà là một phần quan trọng trong hành trình thay đổi của gia đình, trẻ dần thay đổi. Trẻ sẽ hiểu rằng giá trị của mình không chỉ nằm ở thành tích cá nhân, mà còn ở những tác động âm thầm nhưng sâu sắc đến những người xung quanh. Và từ đó, trẻ tìm thấy vị trí của mình.
Bằng cách vun đắp tinh thần cộng đồng, các gia đình đông con không chỉ giúp con tìm được chỗ đứng trong gia đình, mà còn trao cho con một nền tảng tâm lý vững chắc để bước ra xã hội. Những đứa trẻ có ý thức cộng đồng mạnh mẽ thường dễ xây dựng các mối quan hệ lành mạnh, phát triển tinh thần hợp tác, trách nhiệm và lòng đồng cảm.
Và quan trọng hơn cả, khi lớn lên, trẻ không còn phải lang thang đi tìm ý nghĩa tồn tại của mình bởi trẻ đã biết rõ: mình thuộc về đâu, và mình có giá trị như thế nào.
Ứng Hà Chi
