Làm thế nào con người có thể tiến hóa được khả năng nói và hình thành nên những hệ thống ngôn ngữ phức tạp như ngày nay? Đây luôn là một trong những câu hỏi hóc búa nhất của ngành khảo cổ và nhân chủng học, bởi lẽ giọng nói không giống như xương cốt - nó hoàn toàn không để lại bất kỳ một dấu vết hóa thạch nào.
Tuy nhiên, một nghiên cứu đột phá vừa được công bố trên tạp chí Communications Biology đã tìm thấy câu trả lời ở một nơi không ai ngờ tới: tiếng cười của các loài vượn người lớn.
Dựa trên việc phân tích 140 chuỗi tiếng cười của 17 cá thể gồm đười ươi, khỉ đột, tinh tinh lùn bonobo, tinh tinh và trẻ em loài người từ 6 tháng đến 7 tuổi, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Warwick đã phát hiện ra một điểm chung cốt lõi.
Bất kể là người hay vượn, tiếng cười đều sở hữu tính đẳng thời (isochrony) - tức là một nhịp điệu đều đặn với các khoảng thời gian phát âm tương đương nhau, hoạt động chính xác như một chiếc máy đếm nhịp sinh học. Đặc điểm chung này gợi ý rằng cả con người và các loài vượn người hiện đại đều thừa hưởng một cơ chế kiểm soát giọng nói từ cùng một tổ tiên chung sống cách đây khoảng 15 triệu năm.
Tất nhiên, qua hàng triệu năm tách nhánh, tiếng cười của loài người đã có những bước tiến hóa vượt bậc để trở nên "người" hơn. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy tiếng cười của con người nhanh hơn, biến đổi đa dạng hơn và sở hữu độ linh hoạt cực cao tùy thuộc vào môi trường giao tiếp.
Xu hướng tăng tốc nhịp độ này cũng thể hiện rõ trên cây tiến hóa khi các loài họ hàng gần của chúng ta là tinh tinh và bonobo có tốc độ cười nhanh hơn hẳn so với khỉ đột và đười ươi.
Đặc biệt, khả năng thay đổi tiếng cười theo ngữ cảnh của con người là độc nhất vô nhị. Tiến sĩ Chiara De Gregorio, thành viên nhóm nghiên cứu, nhấn mạnh rằng trong khi một đứa trẻ có thể tự động thay đổi tiếng cười khi bị cù so với khi chơi đùa, thì người trưởng thành thậm chí còn làm chủ được hành vi này một cách tinh tế hơn.
Chúng ta có thể cười một cách đầy lịch thiệp và giữ kẽ trong một buổi lễ trang trọng, nhưng ngay sau đó lại có thể thả ga cười sảng khoái cùng bạn bè tại một quán ăn.
Chính khả năng kiểm soát tốc độ, hơi thở và đường phát âm một cách chính xác này là tiền đề, là những viên gạch nền móng đầu tiên để não bộ con người phát triển nên ngôn ngữ nói sau này. Mặc dù tiếng cười không biến đổi trực tiếp thành từ vựng, nhưng nó chính là bộ máy sinh học sơ khai vận hành các âm thanh đầu tiên của nhân loại.
Phát hiện này đã hoàn toàn bác bỏ quan niệm cổ điển cho rằng khả năng ngôn ngữ của con người là một bước nhảy vọt đột ngột, xuất hiện ngay lập tức ở những nhóm người cổ đại đầu tiên. Thay vào đó, phó giáo sư Adriano Lameira khẳng định con người hiện đại chỉ là một sự kéo dài trên chuỗi liên tục của năng lực kiểm soát giọng nói. Khả năng này vốn đã được tổ tiên chúng ta mài giũa và tích lũy âm thầm suốt 15 triệu năm qua.
Dù cỡ mẫu nghiên cứu còn khá hạn chế do việc thu thập âm thanh tự phát của loài vượn người trong môi trường tự nhiên và vườn thú gặp nhiều khó khăn, nhưng kết quả này đã mở ra một hướng đi vô giá.
Hóa thạch xương sọ hay xương móng của các loài đã tuyệt chủng không thể cất tiếng, nhưng những người họ hàng vượn người đang sống đã giúp chúng ta nghe lại quá khứ. Mỗi khi chúng ta cất tiếng cười, một nhịp điệu cổ xưa từ hàng triệu năm trước khi ngôn từ ra đời lại đang được tái hiện.
Tham khảo: ZME
Đức Khương
