Sau hơn 3 tháng xung đột quân sự, Mỹ và Iran đã đạt được một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt xung đột và mở ra 60 ngày đàm phán. Đây mới chỉ là một "biên bản ghi nhớ" (MOU) mở đầu cho một quá trình đàm phán đầy khó khăn để đạt được thỏa thuận hòa bình cuối cùng.
Lý do thúc đẩy Mỹ và Iran đạt được thoả thuận
Ngày 28/2/2026, Mỹ và Israel đã phát động một cuộc chiến tổng lực nhằm thay đổi chính quyền Hồi giáo ở Tehran, phá hủy chương trình hạt nhân và tiềm lực quân sự của Iran, đồng thời ngăn chặn Iran ủng hộ các tổ chức kháng chiến ở Trung Đông.
Tổng thống Mỹ D. Trump đề ra thời hạn hoàn thành chiến dịch trong vòng 3-4 tuần. Tuy nhiên, với sức mạnh quân sự khổng lồ, Mỹ không những không thực hiện được các mục tiêu của mình mà còn bị thiệt hại nặng nề, nguy cơ sa lầy vào một cuộc chiến tranh tốn kém hàng tỷ USD mỗi ngày.
Cuộc chiến này không được Quốc hội Mỹ cho phép. Nhiều người dân biểu tình phản đối ở khắp nước Mỹ. Cuộc xung đột đẩy giá năng lượng tăng vọt, gây tổn hại đến nền kinh tế toàn cầu, không được nhiều nước trên thế giới ủng hộ.
Iran cũng bị thiệt hại nặng nề. Các cơ sở hạ tầng quân sự và kinh tế bị tàn phá. Bị cấm vận toàn diện, nền kinh tế, đặc biệt là hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của nước này, đứng trước bờ vực sụp đổ.
Việc chấp nhận đàm phán mở ra cơ hội để dỡ bỏ cấm vận, cho phép tái xuất khẩu dầu mỏ, giải tỏa khối tài sản lớn trị giá 100-120 tỷ USD bị đóng băng cũng như tiếp cận quỹ đầu tư 300 tỷ USD do Mỹ và các nước khu vực đóng góp là yêu cầu cấp bách để tái thiết nền kinh tế.
Đạt được lệnh ngừng bắn vĩnh viễn giúp bảo toàn lực lượng, đồng thời buộc Mỹ ngừng các hoạt động tấn công đe dọa trực tiếp tới chủ quyền của nước này.
Thỏa thuận Islamabad: MOU 14 điểm
Biên bản ghi nhớ được Tổng thống Mỹ D. Trump và Tổng thống Iran Pezeshkian ký ngày 17/6/2026 được gọi là "Thỏa thuận Islamabad" gồm 14 điểm, nhằm giảm leo thang xung đột, chấm dứt chiến tranh, khai thông các tuyến đường biển và khởi động quá trình đàm phán kéo dài 60 ngày để đạt được một thỏa thuận cuối cùng.
Các điều khoản chính của thỏa thuận gồm:
Chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự giữa hai bên và các lực lượng đồng minh trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Lebanon. Mỹ và Iran cam kết không can thiệp vào nội bộ của nhau, đồng thời tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Lebanon.
Mỹ cam kết dỡ bỏ toàn bộ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, chấm dứt mọi hình thức cấm vận theo lộ trình. Các tài sản bị đóng băng của Iran sẽ được giải tỏa và Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp phép miễn trừ để Iran xuất khẩu dầu thô.
Iran mở cửa trở lại eo biển Hormuz cho tàu bè qua lại, cam kết rà phá thủy lôi và loại bỏ các trở ngại kỹ thuật trong vùng biển của mình trong vòng 30 ngày, mở cửa trở lại eo biển Hormuz cho tàu bè qua lại như trước xung đột.
Iran tái khẳng định không phát triển vũ khí hạt nhân. Hai bên thống nhất duy trì hiện trạng hạt nhân và giải quyết lượng uranium đã được làm giàu dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Tôn trọng lẫn nhau về chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và từ chối can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.
Sau khi ký kết thỏa thuận cuối cùng, Mỹ sẽ phải rút quân khỏi các khu vực giáp biên giới Iran.
Mỹ sẽ phối hợp với các đối tác khu vực để thành lập quỹ tối thiểu 300 tỷ USD để tái thiết kinh tế Iran. Hai nước cam kết đàm phán để đạt được thỏa thuận cuối cùng trong vòng tối đa 60 ngày, có thể được gia hạn.
Đây không phải một hiệp định hòa bình hoàn chỉnh, mới chỉ là một "Biên bản ghi nhớ - MOU", thỏa thuận khung tạm thời về giảm leo thang, chấm dứt chiến sự và khởi động quá trình đàm phán kéo dài 60 ngày để đạt được hiệp định hòa bình giữa hai nước.
10/14 điểm có lợi cho Iran
Biên bản ghi nhớ do ông Trump ký hôm 17/6/2026 đã nối lại vận chuyển qua eo biển Hormuz và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với việc bán dầu của Iran trên thị trường thế giới. Giá dầu giảm và chứng khoán Mỹ bắt đầu tăng trưởng trở lại.
Sự công nhận công khai như vậy làm ảnh hưởng đáng kể đến vị thế ngoại giao của Mỹ trước khi bắt đầu các cuộc đàm phán tại Thụy Sĩ. Theo Biên bản ghi nhớ, Mỹ và Iran có 60 ngày để thảo luận về các hạn chế đối với chương trình hạt nhân của Iran và cung cấp cho đất nước các ưu đãi kinh tế dài hạn.
Ngay cả trước đàm phán chính thức, Iran đã tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz một lần nữa để đối phó với sự leo thang của cuộc xung đột giữa Israel và Lebanon.
Ông Trump rất khó nối lại cuộc chiến chống Iran nếu không muốn nói là không thể. Kinh tế thế giới đang trong tình trạng khủng hoảng sâu sắc nhất trong vòng 40 năm qua, không thể chịu đựng được cú sốc thứ hai. Cuộc chiến với Iran không được bên trong nước Mỹ ủng hộ.
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 đang đến gần. Đầu tháng 6 vừa qua Hạ viện do đảng Cộng hòa chiếm đa số cũng đã bỏ phiếu ngừng tài trợ cho cuộc xung đột với Iran.
Phân tích Biên bản ghi nhớ (MOU) ký giữa Mỹ và Iran, người đứng đầu bộ phận ngoại giao kinh tế của Bloomberg Economics, Chris Kennedy và là cựu nhân viên Bộ Ngoại giao Mỹ, lưu ý rằng trong số 14 điểm của thỏa thuận thì 10 điểm có lợi cho Iran, mang lại cho Tehran một vị thế đàm phán cực kỳ mạnh mẽ về hồ sơ hạt nhân, chỉ có một điểm có lợi cho Mỹ và bốn điểm trung lập.
Đặc biệt, Mỹ cam kết ngay lập tức cho phép Iran nối lại xuất khẩu dầu và mở đường cho việc bãi bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt trong quá trình đàm phán 60 ngày. Iran cũng sẽ nhận được một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD. Những nhượng bộ đáng kể như vậy đã gây ra sự bất bình của các nhà lập pháp đảng Cộng hoà.
Đổi lại, nhượng bộ chính của Iran chỉ là tái khẳng định cam kết không bao giờ chế tạo vũ khí hạt nhân, một cam kết mà Tehran đã đưa ra trong thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 ký giữa Iran với các nước P5+1. Ngoài ra, ông Trump cho là đã đạt được thắng lợi trong việc ép Iran mở eo biển Hormuz, một tuyến đường thủy đã được mở trước chiến dịch quân sự của Mỹ.
Đáng lưu ý, Biên bản ghi nhớ không bao gồm vấn đề tên lửa của Iran và mạng lưới đồng minh của Tehran ở khu vực.
Các vấn đề gai góc phía trước
Năm 2015, Mỹ dưới thời Tổng thống B. Obama và Iran đã đạt được thỏa thuận gọi là "Kế hoạch Hành động chung Toàn diện - JCPOA". Đây là một hiệp ước quốc tế toàn diện và chi tiết dài 159 trang được ký kết giữa Iran với các nước P5+1 gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp, với sự tham gia của Đức và Liên minh châu Âu (EU). Hiệp ước này được Liên Hợp Quốc và tất cả các nước trên thế giới hoan nghênh.
Thỏa thuận này gồm các nội dung hết sức cụ thể, theo đó Iran đồng ý cắt giảm 98% kho dự trữ uranium, chỉ duy trì tối đa 300 kg với cấp độ làm giàu 3,67% đủ để làm nhiên liệu hạt nhân phục vụ cho mục đích hoà bình, không đủ để chế tạo vũ khí, đồng thời cắt giảm 2/3 số máy ly tâm và được Cơ quan năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) giám sát nghiêm ngặt nhất trong lịch sử. Đổi lại Mỹ và phương Tây phải dỡ bỏ dần các lệnh trừng phạt đối với Iran.
Một thỏa thuận chặt chẽ như vậy, được các cường quốc và các tổ chức quốc tế bảo lãnh, nhưng đã không được thực hiện do Tổng thống Trump rút khỏi thỏa thuận năm 2018 và tiến hành chính sách gây "sức ép tối đa" và sử dụng sức mạnh quân sự chống Iran.
Trong khi đó, Biên bản ghi nhớ MOU ký dưới thời Tổng thống Trump chỉ là một thỏa thuận khung tay đôi giữa Mỹ và Iran gồm các nguyên tắc cơ bản để tiếp tục đàm phán các vấn đề cụ thể và không có giá trị pháp lý ràng buộc.
Biên bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran ký ngày 17/6/2026 vừa qua mới chỉ là bước mở đầu cho quá trình đàm phán về các vấn đề nảy sinh hết sức phức tạp. Những vấn đề gai góc kéo dài hàng chục năm nay khó có thể giải quyết trong 60 ngày.
Phức tạp nhất là vấn đề hạt nhân của Iran. Phía Mỹ đòi Iran ngừng làm giàu uranium, từ bỏ tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân, tiêu hủy toàn bộ khối lượng uranium đã được làm giàu 60% trong khi Tehran tuyên bố chương trình hạt nhân của họ là phục vụ mục đích hòa bình và khẳng định việc phát triển công nghệ hạt nhân là quyền chủ quyền của Iran.
Về cuộc chiến ở Lebanon, Mỹ yêu cầu Iran chấm dứt ngay lập tức sự ủng hộ đối với lực lượng Hezbollah. Đổi lại, Iran cáo buộc Mỹ không ép được đồng minh Israel chấm dứt các cuộc tấn công chống lại Hezbollah và rút quân khỏi Lebanon.
Về eo biển Hormuz, một trong những mục tiêu chính của Washington là Iran phải mở cửa lại eo biển cho tàu bè tự do qua lại miễn phí, trong khi đó Tehran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các hải cảng của Iran.
Iran đòi Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và giải tỏa các tài sản trị giá 100-120 tỷ USD đang bị đóng băng ở các ngân hàng nước ngoài, trong khi Mỹ chỉ đồng ý tiến hành từng bước theo tiến độ thực hiện nghĩa vụ cam kết của Iran.
Trong quan hệ Mỹ - Iran có rất nhiều vấn đề phức tạp trải qua nhiều bước thăng trầm không dễ gì giải quyết trong vòng 60 ngày. Biên bản ghi nhớ mới chỉ là bước đầu của quá trình đàm phán hết sức khó khăn, đòi hỏi hai bên phải có thiện chí, đảm bảo lợi ích chính đáng của nhau thì mới có thể đạt được thỏa thuận cuối cùng, chấm dứt sự thù địch giữa hai nước.
Đại sứ Nguyễn Quang Khai
(Nguyên Đại sứ Việt Nam tại một số nước Trung Đông)
