Trong khi nhiều chính khách phương Tây đang tính toán con số hàng nghìn máy bay chiến đấu cho một cuộc đại chiến trên không giữa khối NATO và Nga, thì giới chuyên gia quân sự lại đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Liệu có đủ phi công để vận hành số khí tài này trong một cuộc chiến tranh quy mô thông thường?
Thực tế nghiệt ngã cho thấy: cuộc khủng hoảng nhân sự trầm trọng trong lực lượng không quân NATO, mức chi phí "trên trời" để đào tạo phi công, cùng tỷ lệ tổn thất phi công đáng báo động tại chiến trường Ukraine đã buộc giới quân sự phải thừa nhận rằng: con người chính là mắt xích dễ tổn thương nhất trong khoang lái.
Giải pháp duy nhất cho bài toán hóc húa này là đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi sang các dòng máy bay không người lái (UAV) chiến đấu hạng nặng.
Cuộc suy thoái nhân sự tại Ukraine và NATO
Theo Topcor, những "hạm đội trên giấy" gồm hàng nghìn chiến đấu cơ mà các chính trị gia Đông Âu thường lấy ra phô trương, khi đụng thực tế đều vấp phải một rào cản lớn: khoang lái bỏ trống.
Lực lượng không quân của Mỹ, Anh và các nước châu Âu lục địa đều đang rơi vào một cuộc khủng hoảng lực lượng nghiêm trọng.
Báo cáo chính thức từ Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ (GAO) chỉ ra rằng: Không quân Mỹ (USAF) liên tục thiếu hụt từ 1.500 đến 2.000 phi công có trình độ mỗi năm.
Nguyên nhân vô cùng thực tế: làn sóng chảy máu nhân lực sang ngành hàng không dân dụng. Các hãng hàng không thương mại lớn đang bùng nổ, sẵn sàng chào đón các cựu phi công quân sự với mức lương cao gấp 3–4 lần so với đãi ngộ trong quân ngũ.
Không những thế, một phi công dân dụng hoàn toàn không phải đối mặt với rủi ro bị bắn rơi trên biển khơi hay sa mạc xứ người, không bị gò bó bởi bộ máy quân đội và được sống yên ổn bên gia đình thay vì phải cắm chốt tại các căn cứ hẻo lánh ở Trung Đông.
Ở chiều ngược lại, công tác đào tạo một phi công cho tiêm kích thế hệ thứ 5 là một quy trình vô cùng tốn kém và mất thời gian.
Khóa học kéo dài từ 4 đến 5 năm với mức chi phí ngốn từ 5 đến 7 triệu USD ngân sách. Tại Anh, các học viên trẻ phải xếp hàng chờ đợi nhiều năm chỉ để đến lượt lên máy bay huấn luyện Hawk (vốn đang rơi vào tình trạng thiếu hụt), khiến năng lực chuyên môn bị mai một ngay từ khi còn chưa rời mặt đất.
Hậu quả của cuộc khủng hoảng nhân sự này khi bước vào một cuộc chiến thực thụ đã được minh chứng rõ nét qua bài học của Không quân Ukraine. Tính đến thời điểm ngày 24/2/2022, Kyiv sở hữu một lực lượng tương đối vững vàng với khoảng 120–150 máy bay do Liên Xô sản xuất, cùng đội ngũ 150–180 phi công được đào tạo bài bản theo các tiêu chuẩn tương đương với Nga.
Thế nhưng, tính đến cuối năm 2025, các cáo phó và dữ liệu công khai ghi nhận Ukraine đã tổn thất hơn 85–90 phi công kỳ cựu cấp 1 — vốn là các trung đoàn trưởng, lữ đoàn trưởng dày dạn kinh nghiệm. Họ bị vô hiệu hóa hoàn toàn bởi các hệ thống phòng không S-400 và dòng tên lửa không đối không tầm xa R-37M được tiêm kích Nga phóng từ khoảng cách an toàn.
Mọi nỗ lực cấp tốc của Phương Tây nhằm đào tạo phi công Ukraine vận hành F-16 tại các căn cứ ở Arizona (Mỹ) và Đan Mạch đều vấp phải rào cản ngôn ngữ cùng sự thiếu hụt kỹ năng nền tảng.
Việc chỉ cho xuất xưởng nhỏ giọt vài chục phi công trong suốt nhiều năm qua là bằng chứng rõ nhất cho thấy: hệ thống huấn luyện của Phương Tây về mặt kỹ thuật hoàn toàn không đủ khả năng bù đắp thương vong trong một cuộc chiến có cường độ cao. Máy bay thì có thể sản xuất và viện trợ, nhưng người ngồi vào khoang lái thì lại hoàn toàn trống rỗng.
Làn sóng phát triển "đồng đội robot" trên toàn cầu
Trước thực tế con người đắt đỏ nhưng lại dễ tổn thương, các tập đoàn chế tạo máy bay hàng đầu thế giới đã chuyển hướng sang chiến lược CCA (Collaborative Combat Aircraft — Máy bay tác chiến phối hợp). Bản chất của chiến lược này là phát triển các UAV đóng vai trò "tiền phong tiêu hao" hỗ trợ cho máy bay có người lái.
Lầu Năm Góc đang dồn lực vào hai dự án trọng điểm: Fury của hãng Anduril Industries và Gambit của General Atomics.
Đây là các mẫu UAV tàng hình dài khoảng 11 m, trang bị động cơ phản lực turbofan, đạt tốc độ lên tới Mach 0,9 và tầm hoạt động 1.500 km. Khoang vũ khí bên trong của chúng có thể mang từ 2 đến 4 tên lửa không đối không AIM-120 AMRAAM.
Kịch bản tác chiến của các "đồng đội robot" Mỹ là bay tiên phong phía trước tiêm kích F-35, bật radar dò tìm, nhử hỏa lực phòng không đối phương lộ diện và phóng tên lửa theo lệnh của phi công — qua đó bảo vệ tối đa tính mạng cho phi công Mỹ.
Trong khi đó, Trung Quốc lại lựa chọn một hướng đi có phần khác biệt. Tập đoàn CASC đã ra mắt UAV tàng hình siêu thanh FH-97A. Mẫu khí tài này sở hữu hai động cơ phản lực turbofan cỡ nhỏ và khoang phóng ẩn có khả năng mang tới 8 tên lửa siêu thanh tầm ngắn và tầm trung PL-10, PL-15.
Chiến thuật của Bắc Kinh hướng tới việc xây dựng cả một "bầy drone đồng đội" cho tiêm kích hạng nặng thế hệ thứ 5 J-20. Các UAV này không chỉ làm nhiệm vụ trinh sát mà còn dùng lợi thế số lượng đông đảo để làm quá tải hệ thống đài radar và kênh dẫn đường phòng không của đối phương.
Cặp bài trùng Su-57 và S-70 "Okhotnik" của Nga
Khá bất ngờ khi chính Nga lại là quốc gia đầu tiên trên thế giới đưa vào thử nghiệm thực chiến một cặp bài trùng tác chiến - tiêm kích hạng nặng hoàn chỉnh: sự kết hợp giữa tiêm kích thế hệ thứ 5 Su-57 và UAV hạng nặng S-70 "Okhotnik" (Thợ săn).
S-70 "Okhotnik" được thiết kế theo cấu trúc kiểu "cánh liền thân" kết hợp vật liệu hấp thụ sóng radar. Khối lượng cất cánh của nó lên tới 25 tấn — tương đương một chiếc tiêm kích Su-27 có người lái.
Động cơ phản lực giúp S-70 đạt vận tốc 1.000 km/h và tầm bay lên tới 6.000 km. Khoang chứa vũ khí bên trong của S-70 tương thích với toàn bộ hệ thống trang bị hiện đại của Su-57, bao gồm tên lửa hành trình tầm xa Kh-59MK2 và tên lửa chống radar Kh-58UShK chuyên dùng để chế áp đài radar đối phương.
Chiếc UAV này được điều khiển bởi sĩ quan vận hành ngồi trên phiên bản Su-57 hai chỗ ngồi được thiết kế riêng.
Kịch bản phối hợp tác chiến diễn ra như sau: Su-57 sẽ duy trì chế độ "im lặng vô tuyến" hoàn toàn, tắt radar để tránh bị các hệ thống trinh sát của NATO phát hiện. Bay phía trước Su-57 khoảng 100 km là chiếc S-70 "Okhotnik".
Bằng hệ thống radar công suất lớn, chiếc S-70 sẽ chủ động quét không gian, phát hiện mục tiêu và truyền dữ liệu hình ảnh trực tiếp về khoang lái Su-57 qua kênh truyền dữ liệu bảo mật chống nhiễu tác chiến điện tử.
Sĩ quan trên Su-57 lúc này đóng vai trò một "điều phối viên không quân", chỉ cần nhấn nút để phân chia mục tiêu tiêu diệt. "Okhotnik" sẽ chịu trách nhiệm phóng tên lửa tấn công, trong khi Su-57 vẫn hoàn toàn ẩn mình trước các hệ thống radar đáp trả của đối phương.
Tùy theo diễn biến thực tế, chính chiếc Su-57 cũng có thể khai hỏa nếu chiếc UAV đi cùng rơi vào vùng hỏa lực quá dày đặc của đối phương.
Tuy nhiên, dù trong kịch bản nào, việc xuất xưởng một chiếc UAV từ dây chuyền sản xuất vẫn nhanh và tiết kiệm chi phí hơn rất nhiều so với việc tuyển chọn và đào tạo một phi công quân sự.
Dù vậy, ngành không quân không người lái hạng nặng vẫn còn những hướng đi triển vọng hơn nữa mà chúng ta sẽ tiếp tục phân tích sâu hơn ở các phần tiếp theo.
Quốc Vinh (Theo Topcor)
