Sự ra đời của các mô hình ngôn ngữ lớn đã mang lại nhiều đột phá cho khoa học, trong đó có toán học. Vài ngày trước, dư luận đã xôn xao khi OpenAI sử dụng mô hình AI để giải quyết một bài toán về khoảng cách giữa các điểm - một vấn đề đã làm đau đầu các nhà khoa học suốt 80 năm qua.
Tuy nhiên, niềm vui ngắn chẳng tày gang khi chỉ vài ngày sau, một nhóm gồm 16 nhà toán học đã tập hợp tại đại học Leiden ở Hà Lan để công bố một văn bản mang tên tuyên ngôn Leiden. Tính đến ngày 3 tháng 6, văn bản này đã thu hút hơn 650 chữ ký ủng hộ từ các nhà toán học và học giả trên toàn thế giới.
Trong số những người ký tên, có rất nhiều nhân vật uy tín trong giới toán học. Điển hình là người từng đoạt giải Fields và hiện là giám đốc viện toán học Max Planck ở Đức, Peter Scholze. Ông chia sẻ rằng bản thân chưa bao giờ sử dụng AI khi suy nghĩ về các bài toán và luôn cố gắng tránh đọc các nội dung do AI tạo ra. Theo ông, những ý tưởng toán học giống như những đứa trẻ, cần trải qua nhiều năm tháng nuôi dưỡng mới có thể trưởng thành.
Giáo sư Kevin Buzzard từ đại học đế quốc London của Anh, một người ký tên khác, cũng lên tiếng nhắc nhở các đồng nghiệp phải hết sức cảnh giác trước sự quan tâm đột ngột của các công ty công nghệ đối với toán học. Ông coi tuyên ngôn Leiden là một phản ứng đầy thận trọng và cần thiết trước tình hình hiện tại.
Thêm vào đó, trưởng khoa khoa học máy tính tại đại học Oxford, Leslie Ann Goldberg, đã đưa ra lời cảnh báo đanh thép. Bà ví những bài báo do AI tạo ra có chứa lỗi sai như những ngôi nhà được xây trên nền móng mục nát, sớm muộn gì cũng sẽ sụp đổ.
Khi các nghiên cứu mới tiếp tục được bồi đắp trên nền tảng sai lầm đó, những sai sót sẽ lan rộng và gây ra hậu quả khó lường. Bản tuyên ngôn này còn có sự góp sức và ủng hộ của nhiều nhà khoa học danh tiếng khác như Michael Harris từ đại học Columbia, Rodrigo Ochigame từ đại học Leiden và Ursula Martin từ đại học Oxford.
Nguyên nhân sâu xa khiến các nhà khoa học đồng lòng ký vào bản tuyên ngôn này là nỗi sợ hãi về một tương lai nơi AI trở thành thước đo duy nhất để giải toán. Nếu điều đó xảy ra, những phẩm chất quý giá mà con người luôn trân trọng như khả năng thấu hiểu, sự sâu sắc trong tư duy và năng lực phán đoán sẽ dần bị mai một và đào thải.
Tuyên ngôn Leiden yêu cầu các nhà toán học khi sử dụng AI phải tuân thủ các nguyên tắc minh bạch: phải chủ động khai báo việc sử dụng công cụ, chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung bài báo của mình thay vì đổ lỗi cho AI, và tuyệt đối không được viện cớ dùng AI để đạo văn các công trình đi trước. Văn bản cũng thẳng thắn chỉ trích một số công ty công nghệ đang lợi dụng khả năng giải toán của AI như một chiêu trò quảng cáo nhằm thổi phồng giá trị cổ phiếu.
Nhiều công ty công nghệ đã tự ý sử dụng các bài báo nghiên cứu của các nhà toán học để huấn luyện mô hình AI mà không hề xin phép. Những công trình là kết quả của hàng thập kỷ lao động miệt mài lại bị đem làm thức ăn cho máy móc.
Đáng buồn hơn, sau khi được huấn luyện, AI lại quay sang cạnh tranh tốc độ giải toán với chính con người và thậm chí được thương mại hóa để kiếm lời. Trong khi đó, những nhà toán học đã tạo ra lượng tri thức gốc ấy lại không nhận được bất kỳ khoản bồi thường nào, thậm chí không được ghi nhận tên tuổi. Một nhà toán học tham gia soạn thảo tuyên ngôn bày tỏ sự bất an tột độ khi biết nghiên cứu của mình bị AI sử dụng theo cách này mà không có sự đồng thuận.
Đáng lo ngại hơn nữa, các công ty AI thường có xu hướng chọn những bài toán dễ giải quyết bằng máy móc và bỏ qua những vấn đề quá phức tạp hoặc không phù hợp với đặc thù của AI. Về lâu dài, xu hướng này có thể khiến toàn bộ định hướng nghiên cứu toán học bị tư bản thao túng trong âm thầm, tước đoạt quyền tự quyết của chính các nhà toán học.
Vì vậy, tuyên ngôn đã đưa ra hàng loạt khuyến nghị cho các nhóm đối tượng khác nhau. Đối với các nhà hoạch định chính sách, tuyên ngôn kêu gọi bảo vệ quyền tác giả, tránh xa những lời thổi phồng, ban hành các quy định quản lý ngành công nghiệp AI và đầu tư vào cơ sở hạ tầng máy tính công cộng.
Đối với các nhà toán học, cần phải minh bạch trong việc sử dụng công cụ, hỗ trợ công tác phản biện, giữ vững nguyên tắc khoa học mở, bảo vệ tính nhân văn của tác giả và đánh giá kỹ lưỡng các hệ quả đạo đức. Đối với các tổ chức toán học và nhà tài trợ, cần xây dựng các chiến lược, duy trì các tiêu chuẩn khắt khe và đảm bảo nguồn tài trợ luôn đi đôi với các giá trị cốt lõi.
Thực tế, toán học vốn luôn được xem là một vùng đất thanh cao của giới nghiên cứu, nơi các nhà khoa học chỉ cần một cây bút là có thể làm việc mà không đòi hỏi quá nhiều kinh phí. Tuy nhiên, chính sự giản dị này lại biến họ thành mục tiêu bị AI nhắm đến nhiều nhất. Người ta thường thấy các công ty phô diễn khả năng của AI trong việc giải toán, nhưng hiếm khi thấy họ dùng nó để giải quyết các thách thức khó nhằn trong các lĩnh vực như sinh học, hóa học hay vật liệu.
Hiện tại, tuyên ngôn Leiden đã nhận được sự ủng hộ chính thức từ liên minh toán học quốc tế. Phó chủ tịch của liên minh này khẳng định rằng toán học phải luôn là một lĩnh vực thấm đẫm tình người. Nhiều nhà toán học lo lắng rằng các bài báo giả mạo do AI tạo ra đang lan truyền như một loại virus, khiến những người phản biện đôi khi không kịp phân biệt thật giả.
Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng họ không phản đối AI với tư cách là một công cụ, mà chỉ chống lại sự lạm dụng nó. Giống như máy tính bỏ túi có thể tính toán nhanh và chính xác, nhưng học sinh vẫn cần phải tập làm tính trên giấy nháp để rèn luyện tư duy logic. Do đó, AI không bao giờ được phép trở thành tiêu chuẩn duy nhất để định nghĩa toán học. Tuyên ngôn Leiden ra đời với mục đích tối thượng là bảo vệ sự trong sáng của quá trình suy luận toán học và quyền tự do tư duy của con người.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
