Thị trường điện ảnh Việt những năm gần đây đang chứng kiến sự chuyển dịch rõ rệt khi các nhà làm phim ngày càng chủ động tìm về chất liệu văn hóa bản địa. Thay vì khai thác những mô-típ quen thuộc từ nước ngoài, dòng phim kinh dị đang đào sâu vào kho tàng giai thoại dân gian, tín ngưỡng truyền thống và những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Sự thay đổi này không chỉ mang đến diện mạo mới cho màn ảnh Việt mà còn đánh trúng nỗi sợ ăn sâu trong tiềm thức của khán giả, tạo nên sức hút cho dòng phim kinh dị nội địa.
Lối mòn cũ và sự phụ thuộc vào các công thức ngoại lai
Điện ảnh kinh dị Việt Nam từng có một thời gian dài vận hành theo những mô-típ kinh điển từ Hollywood hay làn sóng phim ma châu Á như Thái Lan, Nhật Bản và Hàn Quốc. Những hình ảnh kinh điển như oán hồn váy trắng tóc dài, biệt thự bỏ hoang, những lời nguyền vô danh hay các phân cảnh giật gân (jumpscare) kết hợp hiệu ứng âm thanh mạnh là công thức phổ biến để tạo bầu không khí rùng rợn.
Người xem có thể nhận ra bóng dáng của dòng phim ngôi nhà bị quỷ ám kiểu Mỹ trong Ngôi Nhà Trong Hẻm. Yêu Đi Đừng Sợ cũng không xa lạ khi được làm lại từ một bộ phim tình cảm kinh dị ăn khách của Hàn Quốc.
Ngay cả yếu tố trò chơi tử thần và mạng xã hội thời thượng của Hollywood cũng từng được mang vào Lời Kết Bạn Chết Chóc. Thậm chí, thể loại slasher (chặt chém) bạo lực đặc trưng phương Tây cũng được thử nghiệm trong Xưởng 13. Đoạt Hồn cũng mang nhiều ảnh hưởng của dòng kinh dị tâm lý phương Tây, gần với các tác phẩm Hollywood như The Others, The Sixth Sense hay nhiều phim siêu nhiên Mỹ đầu thập niên 2000…
Phương thức tiếp cận này đảm bảo được cấu trúc an toàn và đạt hiệu quả giải trí ở mặt thị giác. Tuy nhiên, việc vay mượn các khái niệm tâm linh hay bối cảnh phương Tây khi đặt vào không gian sống của người Việt lại vô tình tạo ra sự lệch pha về mặt văn hóa. Dù vẫn tạo được hiệu ứng giật mình, nhiều bộ phim lại thiếu đi cảm giác gần gũi, khiến nỗi sợ chỉ tồn tại trong rạp rồi nhanh chóng biến mất khi khán giả bước ra ngoài.
Người Việt không sợ hề Pennywise, cũng chẳng quá ám ảnh bởi Annabelle hay Valak như cách người nước ngoài lớn lên cùng những câu chuyện ấy. Điều ám ảnh hơn lại là những lời bà kể lúc nhỏ, rằng đi đêm đừng gọi tên nhau, đừng nhìn xuống sông lúc khuya, đừng huýt sáo ban đêm, đừng chỉ tay vào bàn thờ, đừng mang đồ lạ về nhà.
Đó mới là những nỗi sợ đã được nuôi dưỡng từ ký ức tập thể.
Cũ mà mới: Khi truyền thuyết dân gian trở thành kho báu điện ảnh
Có thể thấy dòng phim kinh dị những năm gần đây đã có một bước chuyển mình khi quay về khai thác kho tàng văn hóa dân gian phong phú của dân tộc. Sự thay đổi này phần nào xuất phát từ tư duy điện ảnh rằng nỗi sợ nguyên bản và chân thực luôn bắt nguồn từ những điều thân thuộc nhất.
Điển hình cho xu hướng này là việc tái thiết lập các cốt truyện cổ tích hoặc truyền thuyết theo góc nhìn đen tối và góc cạnh hơn. Bộ phim Cám đã táo bạo đập tan vỏ bọc mộng mơ của câu chuyện quen thuộc để phơi bày những mặt tối của lòng người cùng các nghi thức tà thuật cổ xưa.
Ma Da đi sâu nỗi ám ảnh về những linh hồn dưới nước vốn xuất hiện ở hầu hết các vùng sông nước Nam Bộ.
Ma Xó khai thác vào tín ngưỡng nuôi ma xó vốn đã quá quen thuộc với bà con - một dạng vong linh được cho là mang đến tài lộc nhưng cũng kéo theo vô vàn hệ lụy đáng sợ.
Heo 5 Móng lấy cảm hứng từ quan niệm dân gian về loài vật mang điềm gở.
Lầu Chú Hỏa gợi lại truyền thuyết con ma nhà họ Hứa, câu chuyện từng khiến biết bao thế hệ người Sài Gòn rùng mình khi đi ngang tòa nhà cổ.
Ngay cả Phí Phông: Quỷ Máu Rừng Thiêng cũng lựa chọn ma cà rồng vùng núi Tây Bắc gắn với đời sống vùng cao và tín ngưỡng địa phương thay vì mô-típ vampire phương Tây.
Điểm chung của những tác phẩm này là không cần sáng tạo ra một con quỷ mới. Bản thân những câu chuyện ấy đã tồn tại hàng chục, hàng trăm năm trong đời sống dân gian. Bằng cách đưa các giai thoại truyền miệng, hủ tục và tín ngưỡng lâu đời lên màn ảnh rộng, các nhà biên kịch đã “vô tình” kích hoạt nỗi sợ tập thể, biến những câu chuyện tưởng chừng như chỉ tồn tại trong lời kể của ông bà thành những trải nghiệm điện ảnh sống động.
Điện ảnh đã kể lại câu chuyện cũ bằng một hình thức mới.
Nỗi sợ lớn nhất đến từ những điều quen thuộc
Khán giả sợ những gì họ tin là có thật. Đó là lý do nhiều người xem Ma Da xong không dám nhìn xuống mặt sông vào buổi tối. Xem Ma Xó lại thấy thấp thỏm khi nhìn vào góc nhà tối hay bàn thờ cũ kỹ. Xem Lầu Chú Hỏa xong lại càng thấy ngôi nhà số 97A Phó Đức Chính (Quận 1, TP.HCM) thêm phần bí ẩn, không thể ngừng tò mò. Bởi những hình ảnh ấy vốn đã tồn tại trong ký ức tuổi thơ của rất nhiều người.
Đó cũng là khác biệt lớn nhất giữa kinh dị Việt hiện tại và giai đoạn trước. Phim không chỉ hù bằng hình ảnh mà còn đánh vào tiềm thức của người xem. Khán giả không sợ vì nhìn thấy ma, họ sợ vì cảm giác: "Lỡ đâu điều này tồn tại thật?".
Mặt khác, việc liên tục khai thác chất liệu dân gian không chỉ giúp phim kinh dị Việt tạo sự khác biệt mà còn mở ra một hướng đi giàu tiềm năng. Việt Nam có kho tàng tín ngưỡng, truyền thuyết và giai thoại đồ sộ trải dài từ Bắc vào Nam, từ vùng núi đến đồng bằng, từ văn hóa Kinh đến các dân tộc thiểu số. Đó là nguồn cảm hứng gần như vô tận mà nhiều năm qua điện ảnh vẫn chưa khai thác hết.
Dĩ nhiên, chất liệu dân gian không phải chiếc chìa khóa vạn năng. Nếu kịch bản hời hợt hoặc chỉ lợi dụng yếu tố tâm linh để hù dọa đơn thuần, bộ phim rất dễ trở thành một sản phẩm ăn theo trào lưu. Nhưng khi được xử lý chỉn chu, kết hợp với câu chuyện nhân văn và ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, những truyền thuyết ấy hoàn toàn có thể tạo nên những tác phẩm vừa giải trí vừa mang bản sắc văn hóa rõ nét.
Có lẽ đó cũng là lý do phim kinh dị Việt gần đây liên tục tạo được hiệu ứng phòng vé, liên tục có những bộ phim đạt doanh thu trăm tỷ như Ma Da, Quỷ Nhập Tràng, Phí Phông: Quỷ Máu Rừng Thiêng, Heo 5 Móng…, hay Ma Xó cũng đang trên đường đạt cột mốc này với doanh thu hơn 85 tỷ đồng sau 7 ngày khởi chiếu.
Sự đón nhận nồng nhiệt từ công chúng là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy thị trường vẫn cần những câu chuyện thuần Việt, nơi họ tìm thấy tiếng nói, trang phục và phong tục của chính dân tộc mình.
Không phải vì đáng sợ hơn Hollywood, mà bởi những bộ phim đó kể lại chính những câu chuyện mà khán giả Việt đã nghe từ thuở bé, để rồi một ngày bước vào rạp và nhận ra, rằng hóa ra thứ khiến mình rùng mình nhất không phải là ma quỷ trên màn hình mà là những nỗi sợ đã ở trong ký ức từ rất lâu.
Mộng Zu
