Tại một ngôi chùa cổ ở Kyoto, một nhân vật mặc áo cà sa xám bước chậm rãi giữa những người tham dự, cúi đầu chào, chắp hai tay lại theo tư thế gassho truyền thống rồi bắt đầu lắng nghe từng người một. Nhìn thoáng qua, đây là hình ảnh quen thuộc của một nhà sư Phật giáo. Nhưng đây không phải con người — đây là Buddharoid, robot sư thầy chạy bằng trí tuệ nhân tạo vừa được các nhà khoa học Đại học Kyoto trình làng với thế giới.
Buddharoid được xây dựng trên nền tảng BuddhaBot-Plus, một hệ thống AI chuyên biệt phát triển từ ChatGPT của OpenAI, được huấn luyện trên một lượng khổng lồ kinh văn Phật giáo qua nhiều thế kỷ, bao gồm cả những bộ kinh chuyên sâu mà phần lớn người thường khó tiếp cận.
Nhờ đó, Buddharoid có thể trả lời các câu hỏi triết học và tâm linh sâu sắc — từ ý nghĩa cuộc sống cho đến nỗi sợ cái chết — theo cách mà một nhà sư thật sự sẽ làm, thay vì chỉ đọc lại những câu trả lời được lập trình sẵn.
Điều khiến Buddharoid khác biệt hoàn toàn so với các robot tôn giáo trước đây chính là khả năng hiện diện thể chất. Phần cứng do công ty Unitree Robotics của Trung Quốc phát triển cho phép robot di chuyển với bước chân chậm rãi, trang nghiêm, thực hiện động tác cúi chào và chắp tay cầu nguyện đúng theo nghi lễ Phật giáo truyền thống.
Không giống như Mindar — robot tôn giáo nổi tiếng trước đó của chùa Kodai-ji tốn đến 1 triệu USD nhưng chỉ có thể phát lại bài thuyết pháp ghi âm — Buddharoid thực sự lắng nghe và phản hồi từng người theo từng hoàn cảnh riêng biệt.
Sự ra đời của Buddharoid không phải là một thí nghiệm công nghệ thuần túy mà là lời đáp trả trước một thực tế đau lòng của Phật giáo Nhật Bản. Dân số già hóa nhanh chóng, giới trẻ ngày càng xa rời tôn giáo có tổ chức, và các ngôi chùa ở vùng nông thôn không tìm được người kế thừa đang dần lặng lẽ đóng cửa.
Các nhà nghiên cứu ước tính khoảng 30% chùa Phật giáo tại Nhật Bản sẽ biến mất vào năm 2040 nếu không có giải pháp căn cơ. Trong bối cảnh đó, nhóm nghiên cứu do Giáo sư Seiji Kumagai dẫn đầu tại Viện Tương lai Xã hội Loài người thuộc Đại học Kyoto đã chọn con đường chưa ai từng đi: giao lại một phần vai trò tâm linh của nhà sư cho trí tuệ nhân tạo.
Dù còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải — liệu con người có thực sự tìm được sự an ủi từ một nhà sư không có linh hồn, liệu đức tin có thể được truyền tải qua mạch điện và thuật toán — Buddharoid đã chứng minh một điều rõ ràng: ranh giới giữa công nghệ và tâm linh đang dần mờ đi, và Nhật Bản đang đứng ngay trên ranh giới đó.
Nguyễn Hải
