Trong bóng tối thâm u của những cánh rừng rậm tại Madagascar, tồn tại một sinh vật với ngoại hình như bước ra từ những câu chuyện thần thoại kỳ bí. Với đôi mắt vàng cam to lớn, đôi tai như loài dơi và bộ lông xù xì, khỉ Aye-aye (Daubentonia madagascariensis) là một trong những loài vật gây tò mò nhất cho giới khoa học. Từng bị nhầm lẫn là động vật gặm nhấm, nhưng thực tế, sinh vật này lại là một thành viên độc đáo thuộc bộ linh trưởng và là họ hàng xa của con người.
Điều làm nên sự khác biệt hoàn toàn của khỉ Aye-aye chính là cấu tạo đôi bàn tay vô cùng đặc biệt. Chúng sở hữu tỷ lệ bàn tay dài nhất trong thế giới linh trưởng, chiếm tới 41% chiều dài chi trước.
Trong đó, ngón giữa dài tới 8 cm, mảnh khảnh như một sợi dây sắt và sở hữu khớp cầu có thể xoay linh hoạt theo mọi hướng. Đây chính là vũ khí tối thượng giúp chúng thực hiện một kỹ năng săn mồi chưa từng thấy ở bất kỳ loài linh trưởng nào khác: định vị bằng tiếng vang trên cạn.
Khi bắt đầu cuộc đi săn, khỉ Aye-aye sẽ dùng ngón giữa gõ vào thân cây với tốc độ kinh ngạc - 8 lần mỗi giây. Bằng cách lắng nghe những rung động phản hồi từ bên trong, não bộ của chúng có thể hình dung rõ ràng các hốc cây ẩn giấu những con sâu béo mậy.
Khi đã xác định được mục tiêu, đôi răng cửa vốn mọc liên tục suốt đời sẽ gặm nát vỏ cây cứng cáp để tạo lỗ hổng. Cuối cùng, ngón áp út với móng vuốt hình móc đặc trưng sẽ được thọc sâu vào để lôi con mồi ra ngoài. Sự tinh vi trong phương thức kiếm ăn này đòi hỏi những cá thể non phải mất tới 2 năm quan sát và luyện tập từ mẹ mới có thể thuần thục.
Tuy nhiên, số phận của loài linh trưởng độc đáo này đang ngàn cân treo sợi tóc. Dù đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát sâu bệnh và phát tán hạt giống cho rừng rậm, khỉ Aye-aye lại bị coi là sinh vật mang đến tai ương. Người dân địa phương Madagascar gọi chúng là "Heh Heh" và tin rằng việc nhìn thấy chúng là điềm báo của cái chết và sự quỷ ám. Sự mê tín thâm căn cố đế này dẫn đến việc khỉ Aye-aye thường xuyên bị tiêu diệt vô tội vạ ngay khi vừa xuất hiện.
Bên cạnh sự bức hại từ con người, khỉ Aye-aye còn đối mặt với tình trạng mất môi trường sống nghiêm trọng và nạn buôn bán thú cưng trái phép. Theo ước tính, số lượng loài đã sụt giảm tới 50% chỉ trong vòng ba thập kỷ qua.
Dù từng bị tuyên bố tuyệt chủng vào năm 1933 trước khi được phát hiện lại vào năm 1957, tương lai của chúng vẫn vô cùng mịt mờ khi số lượng quần thể hiện nay chỉ còn dao động trong khoảng từ 1.000 đến 10.000 cá thể.
Hiện nay, khỉ Aye-aye đã được đưa vào Phụ lục I của Công ước Cites về bảo vệ động vật nguy cấp. Các nỗ lực bảo tồn đã được triển khai, điển hình là việc di dời các cá thể đến đảo Nosy Mangabe nhằm thiết lập một môi trường sống an toàn.
Tuy nhiên, các nhà khoa học khẳng định rằng, chìa khóa thực sự để cứu lấy loài vật này không chỉ nằm ở các khu bảo tồn, mà còn ở việc thay đổi nhận thức của người dân địa phương. Giáo dục và tuyên truyền nhằm xóa bỏ những quan niệm sai lệch về "ác quỷ rừng xanh" là việc làm cấp bách để khỉ Aye-aye không một lần nữa rơi vào cảnh tuyệt chủng vĩnh viễn.
Sự tồn tại của khỉ Aye-aye là minh chứng cho sự kỳ diệu và đa dạng của quá trình tiến hóa. Bảo vệ chúng không chỉ là bảo vệ một loài động vật, mà còn là giữ gìn một mảnh ghép độc nhất vô nhị trong bức tranh sinh thái của hành tinh chúng ta.
Đức Khương
