Theo báo Dân Việt, chiếc vạc đồng được đúc vào khoảng thế kỷ XV. Vạc được đúc bằng đồng đỏ, chu vi miệng 2,4m, cao 45cm, nặng 30kg. Thân vạc nổi các đường gân chạy vòng quanh, 4 quai hình bán nguyệt bố trí cân xứng để luồn đòn khiêng, trong đó một quai từng bị gãy và đã được hàn lại.
Hiện nay, người dân xã Châu Tiến thường đưa vạc đồng ra sử dụng trong dịp lễ tế Thần Trời ngày 23 tháng chạp và mừng lúa mới vào tháng 9 âm lịch. Lúc đó vạc được khiêng ra sân rộng, nhóm bếp lớn nấu thịt trâu làm lễ chung của cả bản.
Ông Vi Văn Lâm, Phó chánh văn phòng UBND xã Châu Tiến, cho biết chiếc vạc đồng hiện được lưu giữ tại trụ sở xã Châu Thuận (cũ) để tiện quản lý, thời gian tới sẽ xây dựng phương án đưa về trung tâm hành chính xã mới, bố trí không gian bảo quản an toàn, khang trang hơn. Cơ quan chuyên môn của xã cũng dự kiến lập hồ sơ đề nghị công nhận di sản nhằm tăng cường bảo vệ hiện vật, đồng thời phục vụ nghiên cứu và quảng bá giá trị văn hóa truyền thống, phát triển du lịch, thông tin trên báo VnExpress.
Hiện chiếc vạc đồng đang được bảo quản tại trụ sở UBND xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An.
Khoảng 50 năm qua, chiếc vạc này đã 5 lần bị lấy trộm. Tuy nhiên, sau mỗi lần mất dấu, cổ vật đều được mang trả lại trước sự ngỡ ngàng của người dân. Theo người dân địa phương, chiếc vạc từ lâu được xem là tài sản chung của cộng đồng, gắn với lễ tục và ký ức nhiều thế hệ.
Câu chuyện lưu truyền và lời kể về chiếc vạc đồng
Theo sách Lịch sử văn hóa người Thái Nghệ An, chiếc vạc được đúc khoảng thế kỷ XV. Khi đó, vùng đất nay là xã Châu Thuận (cũ) còn gọi là Mường Chai - giai đoạn nhiều mường lớn ở miền Tây Nghệ An dần hình thành và ổn định tổ chức cộng đồng, thông tin trên tờ VnExpress.
Mường Chai do nữ thủ lĩnh tên Chai đứng đầu. Bà có uy tín, tổ chức sản xuất và phân xử tranh chấp trong cộng đồng. Khi tuổi cao, giặc cướp nổi lên quấy nhiễu, bà Chai cho dân bản đi mời Tạo Noong, người giỏi võ ở Châu Bình, về giúp dẹp loạn. Ban đầu, ông này được dân làng kính trọng vì có công giữ đất.
Phần đáy của vạc đồng. Ảnh: VnExpress
Sau khi nắm quyền, Tạo Noong trở nên chuyên quyền, đặt ra nhiều luật lệ hà khắc, tăng thu tô và bắt phu dịch nặng nề. Người dân oán thán nhưng không dám công khai phản đối.
Theo báo Thanh Niên, bà Chai muốn trừ Tạo Noong nhưng Tạo Noong quá giỏi võ, sức khỏe lại phi thường nên không biết làm cách nào. Bà phái người thân tín qua đất Thanh Hoá tìm người giỏi, mời về để chế ngự Tạo Noong.
Người Mường Chai đã tìm và mời được Cầm Bá Hiệu (còn gọi là Tạo Nọi) ở tỉnh Thanh Hoá về. Bà Chai biết Tạo Nọi rất giỏi võ nên sai dân làm lễ tế trời để đón Tạo Nọi và nhân cơ hội này giả vờ làm lễ kết huynh đệ giữa Tạo Noong và Tạo Nọi để trừ khử Tạo Noong.
Để nấu nguyên con trâu làm vật tế lễ thần linh cần một chiếc vạc lớn. Người dân Mường Chai lúc đó không có vạc. Tạo Nọi đã cho người về quê ở Thanh Hóa mang theo chiếc vạc của dòng họ đến Mường Chai. Sau khi làm thịt trâu tế lễ thần linh, Tạo Noong bị Tạo Nọi và trai tráng vây đánh chết. Chiếc vạc đồng này từ đó trở thành vật thiêng gắn với đời sống của người Mường Chai.
Chiếc vạc này chỉ được đưa ra dùng mỗi khi Mường Chai có việc tế lễ và được bảo quản ở nhà cộng đồng...
5 lần bị trộm và sự trở về đặc biệt
Hơn 30 năm trước, khi được cất giữ dưới mái che tạm của Trường mầm non xã Châu Thuận cũ (nay là xã Châu Tiến), chiếc vạc bất ngờ biến mất. Người dân chia nhau tìm kiếm, dò hỏi các điểm thu mua phế liệu quanh vùng nhưng không có kết quả. Vài tuần sau, một người đàn ông ở huyện Diễn Châu (cũ), cách xã Châu Thuận (cũ) hơn 100 km, bất ngờ mang vạc đến trả cho chính quyền và thừa nhận đã lấy trộm.
Ông Vi Ngọc Duyên đang kể chuyện về chiếc vạc đồng. Ảnh: Thanh Niên
Tờ VnExpress dẫn lời ông Vi Ngọc Duyên, nguyên Chủ tịch UBND xã Châu Thuận cũ, cho biết thời điểm đó trực tiếp làm việc với người trao trả. "Người này nói trộm chiếc vạc về cất trong nhà chờ thời cơ bán cho giới buôn đồ cổ kiếm lời. Tuy nhiên, từ khi chiếm giữ vạc đồng, đêm nào gia đình cũng nghe tiếng động lạ, vợ con lo sợ nên quyết định đem trả", ông Duyên kể. Người vi phạm bày tỏ sự hối lỗi nên chính quyền không xử lý. Sau đó, vạc được đưa về bảo quản tại trụ sở UBND xã.
Đến năm 2000, có người lạ đột nhập trụ sở UBND xã Châu Thuận lúc nửa đêm, đưa chiếc vạc ra ngoài, buộc sau xe máy chở đi bán cho một cơ sở đồng nát ở huyện Quỳ Châu (cũ). Sáng hôm sau, cán bộ xã phát hiện sự việc và tổ chức tìm kiếm ở nhiều nơi nhưng không có manh mối.
Một tuần sau, chủ tiệm thu mua phế liệu ở Quỳ Châu chở chiếc vạc đến trụ sở xã giao nộp. Cổ vật được buộc chặt phía sau xe, còn dính bùn đất do vận chuyển đường xa.
Họ trình bày mua lại vạc từ người đàn ông lạ mặt, trả tiền theo giá đồng phế liệu và không biết đó là cổ vật của địa phương. Sau vài ngày cất trong kho, nghe người quen nhắc đây là vạc đồng thuộc sự quản lý của xã Châu Thuận, chủ cơ sở lo ngại gặp rắc rối pháp lý nên chủ động đem trả.
Chiếc vạc còn khá nguyên vẹn sau hàng trăm năm. Ảnh: Thanh Niên
Theo ông Duyên, chiếc vạc từ lâu được xem là tài sản chung của cộng đồng, gắn với lễ tục và ký ức nhiều thế hệ. "Khi biết đó là đồ của cả bản, có thể họ cân nhắc lại", nguyên Chủ tịch xã nói, nhận định sự tôn trọng tập quán địa phương và lo ngại hệ lụy pháp lý khiến người chiếm giữ không muốn tiếp tục sở hữu cổ vật.
Ngoài những lần bị lấy trộm rồi được trả lại, vạc đồng còn gắn với một số sự cố khi sử dụng ngoài nghi lễ truyền thống. Một cựu lãnh đạo xã kể hơn 10 năm trước, trong lúc mưa lớn, ông từng mang vạc ra hứng nước. Khi vừa đặt dưới mái hiên, một phần mái nhà bất ngờ đổ xuống, va vào thân vạc làm méo một quai, sau đó phải nắn chỉnh. Kể từ đó, không ai dám sử dụng cổ vật vào việc riêng.
Chiếc vạc đồng 500 năm tuổi năm lần bị đánh cắp rồi vẫn trở về vị trí cũ. Pho tượng Phật bị khoét vách mang đi, ít ngày sau lại được phát hiện nằm lặng lẽ bên bờ suối. Không ai chứng kiến khoảnh khắc mang trả, cũng chẳng có một lời nhận lỗi nào được thốt ra. Chỉ những sự việc lặp lại mang tính trùng hợp, đủ khiến câu chuyện dần khoác lên màu sắc linh thiêng trong lời kể của người dân.
Đón đọc: Khi cổ vật “không cánh mà bay” (Kỳ 2): Bí ẩn bức tượng Phật bị khoét vách lấy đi rồi bất ngờ trở lại...
