Một báo cáo nghiên cứu vừa được công ty Citrini Research công bố đã gây chấn động phố Wall với cảnh báo về một kịch bản thảm họa kinh tế có thể xảy ra chỉ trong vòng 2 năm tới.
Báo cáo mang tên "Khủng hoảng Trí tuệ Toàn cầu 2028" vạch ra một viễn cảnh đen tối: AI có thể tạo ra "vòng xoáy tử thần" không có lối thoát, đẩy tỷ lệ thất nghiệp lên trên 10% và khiến tổng cầu của nền kinh tế Mỹ sụp đổ khi người lao động mất thu nhập.
Cho dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh trong báo cáo rằng đây chỉ là một kịch bản có thể xảy ra, không phải dự đoán. Nếu bạn theo dõi nhiều bình luận về đầu tư và kinh tế vĩ mô, bạn sẽ nhận thấy nhiều điểm trong báo cáo Citrini vẫn thường được nói đến trong báo cáo của nhiều bên khác.
Lo ngại về tác động của trí tuệ nhân tạo đối với các cổ phiếu và ngành cá nhân rõ ràng đã tăng lên trong những tháng gần đây. Một ví dụ điển hình: Vào thứ Hai ngày 23 tháng 2, startup AI Anthropic cho biết công cụ Claude Code của họ có thể hiện đại hóa ngôn ngữ lập trình COBOL - một tài sản chính của IBM. Điều đó đã khiến cổ phiếu IBM giảm 13% trong ngày, mức thua lỗ một ngày tồi tệ nhất kể từ năm 2000.
Nhưng hiện đang có những lo ngại mới hơn, lớn hơn về AI xuất hiện trên thị trường. Một trong số đó là bằng cách thay thế số lượng lớn lao động trí óc, AI có thể gây thiệt hại thực sự cho nền kinh tế Mỹ rộng lớn hơn chỉ trong vài năm tới.
Cốt lõi của kịch bản Citrini là AI ngày càng tốt hơn và rẻ hơn trong vài năm tới. Điều đó cho phép các công ty sa thải công nhân, và các công ty sử dụng khoản tiết kiệm từ việc làm này để tiếp tục tăng cường khả năng AI của họ, điều này cho phép họ sa thải thêm nhiều người lao động hơn nữa.
Người lao động bị thay thế chi tiêu ít hơn. Các công ty bán hàng cho người tiêu dùng bán ít hơn và do đó đầu tư nhiều hơn vào AI để bảo vệ biên lợi nhuận của họ. Và vòng xoáy này cứ thế tiếp tục lớn lên mãi.
Báo cáo trích dẫn về những gì xảy ra trong kịch bản này từ đầu năm 2026 đến 2028: "Khả năng AI được cải thiện, các công ty cần ít công nhân hơn, sa thải nhân viên văn phòng tăng lên, công nhân bị thay thế chi tiêu ít hơn, áp lực biên lợi nhuận thúc đẩy các công ty đầu tư nhiều hơn vào AI, khả năng AI được cải thiện... Đó là một vòng phản hồi tiêu cực không thể dừng lại."
Theo báo cáo, tất cả dẫn đến "Ghost GDP" - tức là sản lượng kinh tế xuất hiện trong các con số GDP cũng như trong lợi nhuận doanh nghiệp nhưng không bao giờ lưu thông vào nền kinh tế thực. Đây là khái niệm đáng lo ngại, khi các chỉ số kinh tế vĩ mô có vẻ tốt trên giấy nhưng người dân thực sự không được hưởng lợi.
Góc nhìn quá bi quan?
Tuy nhiên, nhiều nhà kinh tế đã chỉ ra những lỗ hổng trong câu chuyện bi quan của Citrini. Một số chỉ ra rằng nhiều giả định trong báo cáo mang tính đầu cơ cao. Những người khác cho rằng Định luật Say - theo đó nguồn cung bổ sung các sản phẩm và dịch vụ được sản xuất với sự trợ giúp từ AI sẽ tạo ra nhu cầu riêng của nó - sẽ khởi động và ngăn chặn kịch bản này.
Còn những người khác nói rằng AI có thể tăng việc làm tổng thể trong nền kinh tế bằng cách cung cấp cho người lao động hiện tại các công cụ mới để làm công việc của họ.
Một số nhà kinh tế lập luận rằng lịch sử đã chứng minh công nghệ mới thường tạo ra nhiều việc làm hơn là phá hủy. Trong quá khứ, từ cách mạng công nghiệp đến kỷ nguyên máy tính, mỗi làn sóng tự động hóa đều gây lo ngại tương tự, nhưng cuối cùng nền kinh tế đã điều chỉnh và tạo ra các loại công việc mới.
Tuy nhiên, những người ủng hộ quan điểm cảnh báo cho rằng tốc độ và quy mô của sự thay đổi do AI mang lại có thể khác biệt về mặt chất, không chỉ về mặt lượng.
Các chuyên gia tài chính khuyên rằng các nhà đầu tư không nên hoảng loạn trước những tiêu đề đáng sợ và báo cáo đầu cơ. Chiến lược mua và nắm giữ dài hạn vẫn là phương pháp được khuyến nghị - tức là xác định các công ty có chiến lược tốt cho dài hạn, vì họ sẽ là những người đưa AI vào làm việc trong tay nhân viên của họ một cách hiệu quả nhất.
Dù kịch bản tối tăm này có trở thành hiện thực hay không vẫn chưa ai biết chắc chắn. Tuy nhiên, báo cáo của Citrini Research đã thành công trong việc đặt ra câu hỏi quan trọng về tác động xã hội và kinh tế của AI, thúc đẩy các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và nhà đầu tư phải suy nghĩ nghiêm túc hơn về cách chuẩn bị cho những thay đổi sắp tới trong thị trường lao động và cấu trúc kinh tế.
Nguyễn Hải
