Vào năm 1457, tại vùng Savigny-sur-Étang thuộc Burgundy, nước Pháp, một sự việc kinh hoàng đã làm chấn động toàn bộ cộng đồng địa phương: một con lợn nái cùng sáu con lợn con của nó bị phát hiện ngay bên cạnh thi thể không còn nguyên vẹn của cậu bé năm tuổi Jehan Martin.
Trong xã hội hiện đại, hành vi của con vật sẽ nhanh chóng bị xử lý bằng một cú đập chết hoặc xẻ thịt ngay lập tức. Tuy nhiên, chính quyền địa phương thời bấy giờ lại lựa chọn một con đường hoàn toàn khác, dựng nên một kịch bản tố tụng phức tạp đến mức khiến người đọc ngày nay phải ngỡ ngàng.
Con lợn nái ngay lập tức bị bắt giữ và tống giam vào ngục tối như một tội phạm hình sự nguy hiểm. Tòa án được thiết lập với đầy đủ các thành phần tư pháp quyền lực: Thẩm phán Nicolas Quarroillon chủ trì phiên tòa, công tố viên Huguenin Martin đưa ra lời cáo buộc, cùng sự xuất hiện của chín nhân chứng, một cố vấn của Công tước, một công chứng viên và đao phủ chuyên nghiệp Étienne Poinceau.
Sau khi lắng nghe các nhân chứng đối chất và tham vấn các tập quán pháp lý lâu đời của xứ Burgundy, tòa án đã đưa ra phán quyết cuối cùng: con lợn nái bị kết án tử hình. Nó bị áp giải trên một chiếc xe kéo công khai đi qua khắp lãnh địa và bị treo cổ bằng hai chân sau trên một cành cây cong.
Trong khi đó, sáu con lợn con dính đầy máu đứng gần hiện trường lại được tuyên trắng án và thoát khỏi dây thòng lọng chỉ vì tòa án không đủ bằng chứng chứng minh chúng đã trực tiếp tham gia vào cuộc tấn công.
Đối với độc giả hiện đại, những thủ tục tố tụng này nghe có vẻ giống như một sự giễu nhại lố bịch và vô lý về công lý. Nhưng các ghi chép lịch sử đã chứng minh rằng đây không phải là trò đùa hay hành vi tự phát của một tòa án vùng hẻo lánh.
Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận hơn 200 vụ án hình sự chính thức chống lại động vật ở Châu Âu thời tiền hiện đại, liên quan đến nhiều loài khác nhau như ngựa, chó, lợn, ốc sên, châu chấu và bọ vòi vòi. Trong đó, loài lợn xuất hiện trong hơn một phần tư tổng số vụ án được biết đến và chiếm hơn một nửa số vụ việc được ghi nhận tại Pháp.
Để hiểu tại sao lợn lại trở thành bị cáo thường xuyên trước bệ chiến mã của công lý, chúng ta cần nhìn vào bức tranh thực tế của các làng mạc thời Trung cổ. Thời kỳ đó, lợn được coi là những "hệ thống xử lý chất thải di động" vô cùng đắt giá, giúp chuyển hóa rác thải và thức ăn thừa thành nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng.
Tuy nhiên, chúng hoàn toàn không phải là những con lợn trang trại hồng hào, mập mạp và chậm chạp như ngày nay. Lợn thời Trung cổ là loài ăn tạp vô cùng khỏe mạnh, cơ bắp, sống thả rông và có bản tính hung dãn không khác gì lợn rừng. Với sức mạnh vượt trội và thói quen ăn mọi thứ, chúng trở thành mối đe dọa sinh tử thường trực đối với trẻ nhỏ trong làng.
"Chúng ta đã quen với loài động vật màu hồng, mềm mại hoặc khá mập mạp và khá chậm chạp này, nhưng lợn ở thời Trung cổ gần với lợn rừng hơn nhiều. Vì vậy, chúng rất nhanh, rất khỏe và chúng ăn mọi thứ, đôi khi bao gồm cả thịt người", nhà lịch sử học Sven Gins từ Đại học Groningen giải thích.
Hệ thống tư pháp thời Trung cổ thậm chí còn phân chia chức năng một cách chặt chẽ và kinh ngạc giữa hai nhánh tòa án:
-
Tòa án thế tục (dân sự): Chuyên xử lý các cá thể động vật nuôi như lợn, ngựa hay chó khi chúng gây thương tích hoặc làm chết người. Mọi quy trình từ bắt giữ, giam giữ, lấy lời khai nhân chứng cho đến tuyên án và hành quyết công khai đều tuân thủ nghiêm ngặt như một vụ án hình sự dành cho con người.
-
Tòa án giáo hội: Xử lý các mối đe dọa mang tính tập thể như dịch bệnh sâu bọ, châu chấu, ốc sên hay bọ vòi vòi phá hoại mùa màng. Vì không thể bắt giữ từng con sâu bọ, tòa án giáo hội sẽ triệu tập chúng một cách tượng trưng, chỉ định một luật sư đại diện để bào chữa và phát lệnh yêu cầu chúng phải rời khỏi vùng đất bị ảnh hưởng. Nếu chúng không tuân theo, các chức sắc giáo hội sẽ đe dọa tung ra bản án dứt phép thông công, chính thức loại bỏ chúng ra khỏi sự bảo vệ của cộng đồng Kitô giáo.
Các hồ sơ tư pháp để lại cho thấy sự nghiêm túc đến mức trần tục của người xưa. Những dòng nhật ký tòa án ghi lại tỉ mỉ từ chi phí giam giữ con lợn, chi phí vận chuyển xe kéo, cho đến tiền thù lao chi trả cho đao phủ được mời từ các thành phố lớn như Paris hay Chalon-sur-Saône. Điều mà người hiện đại xem là kỳ quái và giật gân lại là một công việc hành chính hết sức bình thường trong mắt cư dân thời bấy giờ.
Tuy nhiên, đằng sau sự "điên rồ" mang tính thủ tục đó là một logic sâu sắc về mặt xã hội. Trong tư duy của người Trung cổ, việc một con lợn tấn công và ăn thịt một đứa trẻ đã đảo ngược hoàn toàn thứ bậc sinh thái và trật tự do Thiên Chúa an định: con người làm chủ và tiêu thụ động vật, chứ không phải ngược lại.
Do đó, việc tổ chức một phiên tòa chính quy đóng vai trò như một nghi thức xã hội nhằm biến nạn nhân từ thế "con mồi" trở lại thành một "nạn nhân của tội ác hình sự", đồng thời chuyển hóa con vật nguy hiểm thành một "tội phạm" bị công lý công khai lên án và trừng phạt.
Bên cạnh đó, các phiên tòa này còn là công cụ phô diễn quyền lực chính trị và duy trì sự ổn định trong cộng đồng. Sự xuất hiện của các quan chức cao cấp, cùng quy trình diễu hành và thi hành án công khai của đao phủ chuyên nghiệp, giúp khẳng định mạnh mẽ với người dân rằng: luật pháp công cộng, chứ không phải sự trả thù cá nhân hay đòn roi bộc phát, mới là thứ duy nhất có thẩm quyền thiết lập lại trật tự khi sự hỗn loạn diễn ra. Màn trình diễn tư pháp này giúp xoa dịu những đau thương của gia đình nạn nhân và giải tỏa những xung đột quyền lợi tài sản dễ bùng nổ trong làng mạc.
Sau tất cả, các tòa án thời Trung cổ đưa lợn ra xét xử không phải vì họ coi chúng có trí tuệ hay quyền bình đẳng như con người. Trong suốt các trang hồ sơ dày đặc chữ nghĩa, con lợn nái chưa từng được đặt một cái tên riêng, chúng xuất hiện và bị định tội chỉ với tư cách là một thứ "tài sản" vô danh.
Con lợn thời Trung cổ bước vào nghị trường không phải như một công dân có quyền lợi, mà chỉ là một đạo cụ phục vụ cho màn trình diễn công lý của loài người. Mục đích sâu xa nhất của những kỳ án này chưa bao giờ là để tìm hiểu xem con lợn hiểu gì về tội lỗi của nó, mà là để khẳng định và trấn an đám đông về vị thế tối thượng của con người trong trật tự của tự nhiên.
Tham khảo: ZME
Đức Khương
