Làng nghề Phú Lễ không chỉ nổi tiếng với nghề nấu rượu truyền thống và đan lát mây tre, mà còn là không gian văn hóa đặc sắc của cư dân Nam Bộ. Từng đối mặt nguy cơ mai một khi lớp trẻ rời nghề, làng nghề này đang từng bước "trở mình", chuyển đổi sang mô hình hệ sinh thái kinh tế bền vững, gắn sản xuất với văn hóa và du lịch.
Nghề nấu rượu Phú Lễ được xem là cốt lõi tạo nên danh tiếng của làng nghề. Theo nhiều tư liệu, rượu Phú Lễ đã có tuổi đời hơn 190 năm, nổi tiếng khắp vùng Đồng bằng sông Cửu Long bởi hương vị đặc trưng, khó trộn lẫn.
Tương truyền, Rượu Phú Lễ đã được chọn làm sản vật quý tiến vua và được vua phong "Ngự tửu" để ban thưởng trong những dịp trọng đại.
Điểm làm nên bản sắc của rượu Phú Lễ là men hồ truyền thống, được phối từ 35–36 vị thảo mộc Nam – Bắc, kết hợp với nếp mùa Ba Tri – loại nếp địa phương cho hạt chắc, thơm. Quy trình nấu rượu vẫn giữ phương thức thủ công: từ ủ men, nấu cơm rượu đến chưng cất, tất cả là sự phối hợp hài hòa giữa lửa, nước và thảo mộc, được truyền nghề qua nhiều thế hệ nghệ nhân.
Trong bối cảnh thị trường cạnh tranh và yêu cầu tiêu chuẩn hóa ngày càng cao, làng nghề Phú Lễ đã bắt đầu thay đổi cách tổ chức sản xuất. Thay vì mạnh ai nấy làm, một số nghệ nhân tham gia liên kết với doanh nghiệp để vừa giữ nghề, vừa có đầu ra ổn định.
Tiêu biểu là gia đình nghệ nhân Hạ Chí Huỳnh (Bảy Huỳnh) – ba đời gắn bó với nghề nấu rượu truyền thống. Ông Huỳnh cho biết dù tham gia liên kết sản xuất, quy trình thủ công gần như vẫn được giữ nguyên.
Hiện gia đình ông ký hợp đồng với Công ty Rượu Phú Lễ, được bao tiêu nguyên liệu, sản phẩm và tham gia bảo hiểm xã hội. Theo đại diện doanh nghiệp, việc không "đưa toàn bộ vào nhà máy" mà tiếp tục sản xuất tại hộ gia đình giúp giữ được "hồn cốt" của làng nghề – điều mà sản xuất công nghiệp khó có thể thay thế.
Mô hình doanh nghiệp đóng vai trò tổ chức, còn nghệ nhân là chủ thể sáng tạo được đánh giá là hiếm, nhưng phù hợp với hướng phát triển bền vững của làng nghề truyền thống.
Nghề đan lát mây tre được bảo tồn
Bên cạnh nghề rượu, đan lát mây tre từng là sinh kế phổ biến của người dân Phú Lễ. Các sản phẩm như rổ, thúng, nia, sịa, bội, bung… gắn liền với đời sống sông nước Nam Bộ. Tuy nhiên, trước sự cạnh tranh của hàng công nghiệp, số hộ theo nghề ngày càng giảm.
Nhằm tránh thất truyền, địa phương đang triển khai các giải pháp bảo tồn, kết hợp phát triển du lịch làng nghề, tạo điều kiện để nghề đan lát không chỉ tồn tại như một hoạt động sản xuất mà còn là trải nghiệm văn hóa cho du khách.
Phú Lễ còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể, nổi bật là hát Sắc bùa – hình thức sinh hoạt dân gian có từ khoảng thế kỷ XVIII. Những làn điệu Sắc bùa vừa mang yếu tố nghi lễ cầu may, xua tà, vừa phản ánh nhịp sống lao động của cư dân nông nghiệp Nam Bộ.
Bên cạnh đó, đình làng Phú Lễ là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng – lễ hội của cộng đồng, góp phần gắn kết các hoạt động sản xuất, văn hóa và đời sống tinh thần của người dân.
Ngày nay, rượu Phú Lễ không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà đã trở thành mắt xích trong hệ sinh thái kinh tế địa phương: từ canh tác nếp phát thải thấp, chế biến đồ uống truyền thống, phát triển du lịch sinh thái đến bảo tồn các di sản như hát Sắc bùa, thơ Vân Tiên.
Ngọc Minh
