Từ trước đến nay, động vật có vú thường được định nghĩa bằng hàng loạt đặc điểm như sinh con, nuôi con bằng sữa và khả năng tự điều hòa thân nhiệt. Dù vậy, lịch sử tiến hóa cho thấy thiên nhiên luôn tồn tại những ngoại lệ. Thú mỏ vịt vẫn đẻ trứng, còn một số loài động vật có vú cổ đại từng có đặc điểm sinh lý gần với bò sát. Những phát hiện đó cho thấy các ranh giới sinh học không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Một ví dụ tiêu biểu trong quá khứ là Myotragus balearicus, loài dê từng sống biệt lập trên đảo Mallorca trong hàng triệu năm. Trong điều kiện thiếu tài nguyên, loài này tiến hóa theo hướng thu nhỏ cơ thể và theo phân tích xương, có thể chúng có cơ chế sinh học phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường giống các loài máu lạnh. Tuy nhiên, loài dê kỳ lạ này đã tuyệt chủng từ hàng nghìn năm trước.
Điều khiến giới khoa học chú ý hơn cả là hiện nay vẫn tồn tại một loài động vật có vú mang nhiều đặc điểm tương tự. Đó là chuột chũi trụi lông, hay còn gọi là sand puppy (Heterocephalus glaber), sinh sống tại các vùng khô hạn ở Đông Phi. Nhìn bề ngoài, loài gặm nhấm gần như không có lông này đã đủ khác thường, nhưng chính sinh lý và tổ chức xã hội của chúng mới thực sự gây kinh ngạc.
Chuột chũi trụi lông sống thành những bầy đàn lớn, có thể lên tới vài trăm cá thể, với cấu trúc xã hội chặt chẽ hiếm thấy ở động vật có vú. Trong mỗi bầy, chỉ có một con cái duy nhất sinh sản cùng một vài con đực, trong khi phần lớn các cá thể khác bị ức chế sinh sản và đảm nhiệm các vai trò như đào hang, tìm kiếm thức ăn hay bảo vệ lãnh thổ. Cách tổ chức này khiến chúng thường được so sánh với ong hay kiến hơn là với các loài thú.
Không chỉ khác thường về xã hội, chuột chũi trụi lông còn nổi bật nhờ những đặc điểm sinh học hiếm gặp. Chúng có khả năng kháng ung thư đáng chú ý và gần như không cảm nhận được một số chất gây đau phổ biến. Sống hoàn toàn dưới lòng đất, chúng hiếm khi phải đối mặt với sự biến động nhiệt độ lớn, điều đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách cơ thể chúng thích nghi.
Khác với đa số động vật có vú phải tiêu tốn nhiều năng lượng để giữ ấm, chuột chũi trụi lông không duy trì thân nhiệt ổn định. Thân nhiệt của chúng thay đổi theo môi trường, khiến nhiều nhà khoa học xem chúng là loài động vật có vú gần như máu lạnh. Để tránh mất nhiệt, chúng thường tụ tập thành khối lớn, tận dụng nhiệt từ cơ thể đồng loại, hoặc di chuyển đến những đoạn hang gần mặt đất được ánh nắng sưởi ấm.
Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy việc xếp chuột chũi trụi lông hoàn toàn vào nhóm máu lạnh là chưa chính xác. Chúng vẫn có khả năng sinh nhiệt không run, một đặc điểm của động vật nội nhiệt. Vấn đề nằm ở chỗ chúng không thể giữ nhiệt lâu dài, do nhiệt thoát ra quá nhanh qua lớp da trần. Khi được cung cấp lớp cách nhiệt nhân tạo, khả năng duy trì thân nhiệt của chúng được cải thiện đáng kể.
Những kết quả này cho thấy chuột chũi trụi lông không thiếu cơ chế tạo nhiệt, mà gặp hạn chế trong việc giữ nhiệt. Chính điều đó khiến chúng trở thành một trường hợp đặc biệt, không hoàn toàn phù hợp với bất kỳ phân loại truyền thống nào trong sinh học.
Dù vậy, về mặt phân loại, chuột chũi trụi lông vẫn là động vật có vú. Chúng cho thấy rằng tiến hóa không đi theo những khuôn mẫu cứng nhắc, mà luôn linh hoạt để thích nghi với môi trường sống cụ thể. Trong bóng tối ổn định của những đường hầm dưới lòng đất, loài động vật có vú kỳ lạ này đã tìm ra con đường sinh tồn riêng, vừa giống vừa khác các loài máu lạnh, tiếp tục thách thức hiểu biết của con người về giới hạn sinh học.
Đức Khương
