Nghe đến triết học, hẳn không ít người sẽ lập tức nghĩ tới những khái niệm trừu tượng, những trang sách dày đặc chữ và các buổi học dễ khiến người ta… buồn ngủ. Triết học thường bị gắn mác là khô khan, khó hiểu và chỉ dành cho một nhóm rất nhỏ những người “thuần học thuật”.
Thế nhưng tại Đại học Harvard, có một môn học liên quan đến triết học đã phá vỡ hoàn toàn định kiến. Đó chính là Justice - lớp học về triết học chính trị do Giáo sư Michael J. Sandel giảng dạy. Không chỉ nổi tiếng tại Harvard, môn Justice còn vượt ra ngoài giảng đường, được ghi hình và phát sóng rộng rãi trên truyền hình công cộng Mỹ (PBS), trở thành một trong những khóa học được xem nhiều nhất thế giới.
Giáo sư Michael J. Sandel là một trong những triết gia chính trị đương đại có ảnh hưởng lớn nhất thế giới. Ông hiện giảng dạy triết học chính trị tại Đại học Harvard, với các nghiên cứu và tác phẩm tập trung vào những chủ đề cốt lõi như công lý, đạo đức, dân chủ và vai trò của thị trường trong đời sống xã hội. Các trước tác của ông đã được dịch sang hơn 30 ngôn ngữ, cho thấy sức lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi học thuật.
Sandel được biết đến rộng rãi nhất qua khóa học “Justice”, lớp học triết học đầu tiên của Harvard được mở miễn phí trực tuyến và phát sóng trên truyền hình. Khóa học này đã được hàng chục triệu người trên khắp thế giới theo dõi, trở thành một hiện tượng giáo dục toàn cầu.
Bên cạnh Harvard, Michael J. Sandel từng là giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Sorbonne (Pháp), trình bày Chuỗi bài giảng Tanner về Giá trị Con người tại Oxford, Reith Lectures của BBC và Bài giảng Kellogg về Luật học tại Thư viện Quốc hội Mỹ. Năm 2018, ông được trao Giải thưởng Công chúa Asturias của Tây Ban Nha trong lĩnh vực Khoa học Xã hội.
Tại Trung Quốc, Sandel từng được vinh danh là “nhân vật nước ngoài có ảnh hưởng nhất năm” (theo China Newsweek). Tư tưởng của ông cũng trở thành đề tài nghiên cứu trong cuốn Encountering China: Michael Sandel and Chinese Philosophy, nơi các học giả Trung Quốc đối thoại giữa triết học của Sandel và truyền thống Nho giáo.
Tại Mỹ, Michael Sandel từng là thành viên Hội đồng Cố vấn Đạo đức Sinh học của Tổng thống và hiện là viện sĩ Viện Hàn lâm Nghệ thuật và Khoa học Mỹ. Ông tốt nghiệp Đại học Brandeis, nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Oxford với học bổng Rhodes danh giá.
Các buổi diễn thuyết của Sandel thường thu hút đông đảo công chúng, từng chật kín những địa điểm biểu tượng như Nhà thờ St. Paul’s (London), Nhà hát Opera Sydney, Delacorte Theater ở Công viên Trung tâm New York, và một sân vận động ngoài trời tại Seoul, nơi có tới 14.000 người đến nghe ông nói chuyện.
Lớp học triết nhưng không hề “khó nuốt”
Điểm đặc biệt khiến Justice trở nên khác biệt nằm ở cách tiếp cận. Thay vì bắt đầu bằng khái niệm khô khan, Giáo sư Sandel thường mở lớp bằng những câu hỏi đạo đức gây tranh cãi.
Ngay buổi học đầu tiên, ông đặt ra một tình huống nổi tiếng: “Bạn có sẵn sàng hy sinh một người để cứu năm người khác không?”. Từ những kịch bản tưởng như chỉ xuất hiện trong phim, sinh viên được kéo vào các cuộc tranh luận trực diện, buộc phải bảo vệ quan điểm của mình trước hàng trăm người khác.
Ở một buổi học khác, Sandel dẫn lại vụ án nổi tiếng thế kỷ 19 về một con tàu đắm, nơi các thủy thủ đã sát hại người yếu nhất để sinh tồn. Từ đó, ông giới thiệu học thuyết của các triết gia nổi tiếng và đặt câu hỏi: Liệu “lợi ích của số đông” có thể biện minh cho mọi hành động?
Những tình huống như vậy xuất hiện xuyên suốt khóa học, từ việc định giá mạng sống con người, đánh thuế người giàu, quyền sở hữu cơ thể, cho đến hôn nhân đồng giới, nghĩa vụ quân sự, hay trách nhiệm cộng đồng. Mỗi chủ đề đều gắn chặt với các tranh luận nóng bỏng trong xã hội hiện đại.
Triết học bước ra đời sống thực
Justice không chỉ dừng lại ở tranh luận. Khóa học đưa sinh viên tiếp cận có hệ thống với các nền tảng triết học kinh điển, thông qua tác phẩm của Aristotle, John Locke, Immanuel Kant, John Stuart Mill và John Rawls, kết hợp cùng các văn bản đương đại, án lệ và những tranh cãi chính trị - xã hội đang diễn ra.
Sinh viên được học cách phân tích công bằng xã hội, công lý hình sự, quyền con người, quyền tài sản, cũng như vai trò của thị trường trong đời sống đạo đức. Quan trọng hơn, họ được rèn luyện khả năng trình bày lập luận rõ ràng, phản biện quan điểm đối lập và đặt câu hỏi triết học cho chính niềm tin của mình.
Theo mô tả chính thức của khóa học, Justice không nhằm đưa ra câu trả lời đúng - sai tuyệt đối, mà khuyến khích người học tự kiểm nghiệm các giá trị mà họ vẫn tin là hiển nhiên.
Từ giảng đường Harvard đến hàng triệu người học toàn cầu
Sức hút của Justice lớn đến mức Harvard đã đưa khóa học này lên nền tảng HarvardX, cho phép người học trên toàn thế giới đăng ký theo học và nhận chứng chỉ xác thực từ trường. Theo thống kê, 84% người hoàn thành khóa học cho biết họ có thêm cơ hội trong công việc và sự nghiệp.
Không ít người chia sẻ rằng Justice giúp họ nhìn các vấn đề xã hội quen thuộc bằng một lăng kính hoàn toàn khác: thận trọng hơn khi phán xét, sâu sắc hơn khi tranh luận, và có trách nhiệm hơn với quan điểm cá nhân.
Trong buổi giảng cuối cùng, Giáo sư Sandel đặt lại một câu hỏi lớn rằng liệu nhà nước và pháp luật có nên trung lập trước các vấn đề đạo đức hay không. Ông cho rằng, thay vì né tránh, việc đối thoại thẳng thắn về những niềm tin đạo đức khác biệt có thể chính là con đường để tiến gần hơn đến một xã hội công bằng.
Có lẽ cũng chính vì vậy, Justice không chỉ là một môn học ở Harvard, mà đã trở thành một hiện tượng học thuật toàn cầu. Tại đây, triết học không còn nằm yên trên trang sách, mà sống động trong từng cuộc tranh luận của con người hôm nay.
Đông
