Khi phần lớn trẻ em cùng trang lứa dành thời gian chơi thể thao hay đọc truyện tranh, một cậu bé 10 tuổi ở Nhật Bản lại tự thiết kế thí nghiệm về loài bướm ngay tại nhà. Kết quả nghiên cứu của cậu bé này không chỉ chứng minh những trải nghiệm từ giai đoạn sâu bướm vẫn được ghi nhớ sau khi hóa thành bướm mà còn đưa ra bằng chứng cho thấy những ký ức ấy có thể được truyền sang cả thế hệ sau, thu hút sự chú ý của giới khoa học quốc tế.
Nghiên cứu khiến giới khoa học quốc tế chú ý
Jo Nagai, cậu bé 10 tuổi đến từ thành phố Kobe (Nhật Bản), có sở thích khá đặc biệt so với nhiều bạn đồng trang lứa: nuôi và quan sát bướm phượng châu Á. Trong quá trình chăm sóc, Jo nhận thấy sau khi được thả về tự nhiên, nhiều con bướm vẫn bay lượn quanh cậu rồi mới rời đi. Điều này khiến cậu đặt ra một câu hỏi rằng liệu những con bướm có còn nhớ người từng chăm sóc chúng hay không?
Không tìm được câu trả lời từ những tài liệu phổ thông, Jo bắt đầu đọc các nghiên cứu khoa học và biết đến Tiến sĩ Martha Weiss, nhà côn trùng học tại Đại học Georgetown (Mỹ), người từng nghiên cứu khả năng ghi nhớ của loài bướm đêm sau quá trình biến thái. Cậu bé đã tự tay viết một bức thư dài 4 trang gửi cho bà để hỏi cách áp dụng thí nghiệm đó với loài bướm mình đang nuôi. Sự tò mò và nghiêm túc của Jo khiến nữ giáo sư rất bất ngờ và quyết định hỗ trợ.
Để kiểm chứng giả thuyết, Jo thiết kế một thí nghiệm đơn giản bằng những vật dụng sẵn có trong gia đình. Cậu sử dụng thiết bị tạo xung điện nhẹ dành cho trị liệu cơ để tạo rung động, đồng thời cho một nhóm sâu bướm tiếp xúc với mùi tinh dầu oải hương. Sau nhiều lần lặp lại, những con sâu dần hình thành phản xạ tránh mùi hương này. Một nhóm sâu khác không được huấn luyện được giữ làm đối chứng.
Sau khi tất cả trải qua quá trình biến thái và hóa thành bướm, Jo đưa chúng vào một mê cung hình chữ Y. Một nhánh có mùi oải hương, nhánh còn lại không có mùi. Kết quả cho thấy nhóm bướm từng được huấn luyện gần như đều tránh nhánh có mùi oải hương, trong khi nhóm đối chứng phân bố gần như ngang nhau ở cả hai hướng. Điều đó cho thấy ký ức hình thành từ giai đoạn sâu bướm vẫn được lưu giữ sau khi cơ thể trải qua quá trình biến đổi gần như hoàn toàn để trở thành bướm.
Vòng đời biến thái của bướm: 1. Ấu trùng (sâu bướm); 2. Nhộng; 3. Vỏ nhộng (chrysalis) (thay vì kén); 4. Bướm trưởng thành. (Ảnh: Pearson Scott Foresman/ Wikimedia Commons)
Phát hiện thêm khả năng truyền ký ức qua nhiều thế hệ
Không dừng lại ở đó, Jo tiếp tục đặt ra câu hỏi liệu những ký ức này có thể được truyền cho thế hệ sau hay không. Cậu cho những con bướm đã được huấn luyện sinh sản, sau đó kiểm tra phản ứng của thế hệ con và cả thế hệ cháu.
Điều khiến Jo bất ngờ là dù chưa từng trải qua quá trình huấn luyện với rung động hay mùi hương, các thế hệ sau vẫn có xu hướng tránh mùi oải hương giống như thế hệ đầu tiên. Kết quả này trở thành bằng chứng cho thấy ký ức liên quan đến trải nghiệm có thể được truyền qua nhiều thế hệ ở loài bướm phượng.
Toàn bộ nghiên cứu được Jo trình bày trong bản báo cáo dài 33 trang. Năm 2024, cậu mang kết quả đến trình bày tại Đại hội Côn trùng học Quốc tế tổ chức ở Kobe (Nhật Bản), nơi quy tụ nhiều nhà khoa học trên thế giới. Tiến sĩ Martha Weiss cũng trực tiếp đến tham dự và giới thiệu nghiên cứu của Jo với các chuyên gia quốc tế, trong đó có cả Thái tử Nhật Bản.
Theo Tiến sĩ Weiss, điều thú vị là Jo không có ý định trở thành nhà côn trùng học khi lớn lên. Ước mơ của cậu là trở thành bác sĩ thú y. Tuy vậy, niềm đam mê tìm hiểu động vật cùng tinh thần ham học hỏi đã giúp Jo thực hiện một nghiên cứu được đánh giá là có giá trị.
Dù Jo không phải là người đầu tiên đặt ra giả thuyết về khả năng lưu giữ ký ức sau quá trình biến thái, cậu được ghi nhận là người đầu tiên áp dụng thành công thí nghiệm trên loài bướm phượng và mở rộng nghiên cứu theo hướng cho thấy ký ức có thể được truyền qua các thế hệ. Kết quả hiện đang được chuẩn bị để công bố trên một tạp chí khoa học chuyên ngành.
Theo The Times of India, Upworthy
Nhật Linh
