Trong ba tập cuối của Giời ơi! Mình đi đâu thế? (18, 19, 20), hành trình vi hành của Nam Tào - Bắc Đẩu ở hạ giới khép lại bằng một chuyến đi quen thuộc: làm từ thiện trước khi trở về Thiên đình. Hai vị mang quà đến thăm một gia đình nghèo đông con với những cái tên đầy hy vọng: Hạnh - Phúc - Bình - An - Thế.
Quà đã trao, mọi người đứng lại gần nhau để chụp một bức ảnh kỷ niệm. Nhưng đúng lúc ấy, một đứa trẻ bỗng hỏi rất thật: “Con có phải khóc không?”. Theo lời em, trước đó từng có người dặn rằng khi quay phim thì nên khóc để “đúng hoàn cảnh”.
Câu hỏi hồn nhiên ấy khiến Nam Tào - Bắc Đẩu chững lại. Và ở một tầng nghĩa rộng hơn, nó cũng giống như một chiếc gương nhỏ phản chiếu một vấn đề quen thuộc của đời sống hiện đại: ranh giới mong manh giữa việc lan tỏa lòng tốt và việc thể hiện lòng tốt.
Lòng tốt trong thời đại mạng xã hội: Khi những điều tử tế có thể lan tỏa nhanh hơn bao giờ hết
Trong khoảng hơn một thập kỷ qua, mạng xã hội đã thay đổi cách con người kết nối với nhau, và hoạt động thiện nguyện cũng không nằm ngoài sự thay đổi ấy.
Nếu trước đây việc giúp đỡ thường diễn ra trong phạm vi nhỏ, thì ngày nay một lời kêu gọi hỗ trợ có thể lan tỏa tới hàng chục nghìn người chỉ sau vài giờ. Không ít hoàn cảnh khó khăn được biết đến và nhận được sự giúp đỡ kịp thời nhờ sức mạnh của cộng đồng trực tuyến.
Các báo cáo quốc tế cho thấy quy mô của hoạt động thiện nguyện trên toàn cầu thực tế rất lớn. Theo World Giving Report, khoảng 64% người trưởng thành trên thế giới đã từng quyên góp tiền cho các hoạt động thiện nguyện trong năm 2024.
Một khảo sát của Gallup cho thấy tinh thần sẻ chia vẫn hiện diện mạnh mẽ trên toàn cầu: 56% người được hỏi cho biết họ đã giúp đỡ một người lạ trong tháng gần nhất. Đồng thời, 33% đã quyên góp cho các tổ chức từ thiện và 26% tham gia các hoạt động tình nguyện.
Những con số này phản ánh rằng lòng tốt không phải là điều hiếm hoi, mà đang âm thầm diễn ra mỗi ngày, ở nhiều nơi trên thế giới.
Tại Việt Nam, tinh thần ấy được thể hiện rõ nét qua nhiều tầng lớp khác nhau, từ những hành động tử tế của từng cá nhân, các nhóm thiện nguyện tự phát, đến các tổ chức phi lợi nhuận và những chương trình do Nhà nước phát động.
Tất cả cùng góp phần hình thành một mạng lưới hỗ trợ cộng đồng rộng khắp, lan tỏa từ những hoạt động nhỏ trong đời sống thường nhật đến các chiến dịch quy mô lớn trên phạm vi cả nước.
Nhìn rộng hơn, có thể thấy rằng từ thiện không chỉ là những chiến dịch lớn hay những hoạt động mang tính tổ chức, mà còn bắt đầu từ những lựa chọn rất nhỏ trong đời sống hằng ngày. Chính sự góp sức âm thầm của hàng triệu cá nhân đã góp phần tạo nên một dòng chảy thiện lành, duy trì và nuôi dưỡng tinh thần tương thân tương ái trong xã hội.
Ở góc độ xã hội học, việc lan tỏa những câu chuyện tử tế trên mạng xã hội cũng có thể tạo ra điều mà các nhà nghiên cứu gọi là “hiệu ứng dây chuyền của lòng tốt”. Khi con người chứng kiến những hành động tử tế, họ có xu hướng lặp lại những hành động tương tự trong cuộc sống của mình.
Vì vậy, việc ghi lại và chia sẻ hình ảnh trong các chuyến thiện nguyện không chỉ đơn thuần là lưu giữ khoảnh khắc, mà trong nhiều trường hợp còn trở thành một lời kêu gọi mạnh mẽ, giúp lan tỏa thông tin và kết nối thêm nhiều người cùng chung tay giúp đỡ.
Tuy nhiên, trong môi trường truyền thông nơi mọi khoảnh khắc đều dễ dàng được ghi lại và lan truyền, một nghịch lý cũng dần xuất hiện và gây nhiều trái chiều.
Khi hình ảnh đi trước cảm xúc: Nghịch lý của thiện nguyện trong thời đại truyền thông
Trong thời đại mạng xã hội, gần như mọi hành động đều có thể được ghi lại và lan tỏa chỉ sau vài giây. Hoạt động thiện nguyện cũng không nằm ngoài dòng chảy ấy. Những chuyến đi giúp đỡ người khác, vốn trước đây thường diễn ra lặng lẽ, nay xuất hiện nhiều hơn qua hình ảnh, video và các bài chia sẻ trên mạng.
Điều này giúp các hoàn cảnh khó khăn có thể được hàng nghìn người biết đến và chung tay giúp đỡ trong thời gian ngắn. Nhờ vậy, nhiều hành trình thiện nguyện đã huy động được nguồn lực lớn hơn rất nhiều so với trước đây.
Tuy nhiên, chính môi trường truyền thông ấy cũng tạo ra một nghịch lý là đôi khi hình ảnh lại đi trước cảm xúc.
Không ít hoạt động từ thiện được ghi lại và chia sẻ với sự chuẩn bị khá chỉn chu. Những bức ảnh, đoạn video hay câu chuyện được kể theo một cách nhất định để thu hút sự chú ý và lan tỏa trên mạng xã hội. Trong mắt một bộ phận công chúng, điều đó dễ khiến người ta băn khoăn liệu đây là sự sẻ chia xuất phát từ tấm lòng, hay chỉ là một cách để xây dựng hình ảnh cá nhân.
Thực tế, trong những năm gần đây đã xuất hiện một số vụ việc lợi dụng lòng tin của cộng đồng để trục lợi từ hoạt động kêu gọi từ thiện. Tại Thái Nguyên, Nguyễn Ngọc Quang (36 tuổi) từng kêu gọi quyên góp hỗ trợ người dân bị lũ lụt nhưng sau đó chiếm đoạt tiền ủng hộ của khoảng 30 người và bị khởi tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Năm 2024, Vy Bảo Châu (SN 1998, Đồng Nai) cũng bị bắt vì mạo danh tài khoản từ thiện để chiếm đoạt hơn 400 triệu đồng. Đến năm 2025, Tiktoker Đào Quang Hà, chủ kênh “Hà và Việt Nam”, bị cơ quan chức năng bắt giữ do liên quan đến việc chiếm đoạt tiền quyên góp trong một đoàn thiện nguyện.
Những vụ việc như vậy khiến dư luận trở nên thận trọng hơn với các lời kêu gọi từ thiện trên mạng. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy câu chuyện thiện nguyện luôn tồn tại hai mặt.
Bên cạnh những trường hợp lợi dụng lòng tin của cộng đồng để đánh bóng tên tuổi hay trục lợi cá nhân, vẫn có rất nhiều cá nhân và nhóm thiện nguyện sẵn sàng bỏ tiền túi, dành thời gian và công sức để giúp đỡ người khác một cách âm thầm, không mong nhận lại điều gì.
Có người chọn cách âm thầm làm việc thiện, giấu tên và không muốn nhắc đến. Nhưng cũng có những người chia sẻ lại hành trình của mình. Không phải để phô trương, mà để lan tỏa câu chuyện, để nhiều người khác cùng biết và cùng tham gia giúp đỡ. Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa việc ghi lại một hành trình sẻ chia và việc thể hiện hình ảnh đôi khi trở nên khá mong manh.
Nhưng nếu bỏ qua lớp vỏ truyền thông bên ngoài, điều còn lại sau mỗi chuyến đi thường không nằm ở những bức ảnh được đăng tải.
Nam Tào - Bắc Đẩu được gia đình mời cơm 1 bữa ăn hết sức giản dị và đầy yêu thương.
Trong nhiều trường hợp, điều khiến người ta nhớ nhất lại là những khoảnh khắc rất đời thường. Đó có thể là một bữa cơm giản dị được gia đình mời lại, một câu chuyện bên bếp lửa hay một lời cảm ơn chân thành từ những người đã nhận được sự giúp đỡ.
Những gia đình khó khăn có thể không có nhiều vật chất để đáp lại. Nhưng họ lại gửi lại điều khác: sự trân trọng, sự chân thành và những bữa cơm đạm bạc nhưng đầy tình cảm.
Chính trong những khoảnh khắc ấy, nhiều người mới nhận ra rằng hành trình thiện nguyện không chỉ là câu chuyện của việc cho đi. Đôi khi, người mang quà đến lại là người nhận được nhiều hơn.
Nhận lại cảm giác ấm áp của tình người. Nhận lại sự kết nối rất thật giữa những con người vốn xa lạ. Và có lẽ đó mới là giá trị sâu xa và ý nghĩa nhất của mọi hành trình sẻ chia.
Phương Anh
