Một chiếc bánh sinh nhật tưởng chừng bình thường nhưng lại trở thành điểm khởi đầu cho một trong những vụ điều tra gây chấn động nhất lĩnh vực thương mại điện tử và giao đồ ăn trực tuyến tại Trung Quốc. Theo thông tin từ Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường Nhà nước Trung Quốc, tổng số tiền phạt lên tới 3,597 tỷ nhân dân tệ (tương đương khoảng gần 14.000 tỷ đồng) đã được áp dụng đối với 7 nền tảng giao đồ ăn hàng đầu Trung Quốc gồm Pinduoduo, Meituan, JD, Ele, Douyin, Taobao và Tmall, đánh dấu mức xử phạt cao nhất kể từ khi Luật An toàn Thực phẩm của quốc gia này được sửa đổi năm 2015.
Diễn biến vụ việc bắt đầu từ tháng 7/2025, khi cơ quan quản lý thị trường quận Hải Điến, Bắc Kinh, Trung Quốc tiếp nhận khiếu nại của người tiêu dùng về một chiếc bánh sinh nhật có dấu hiệu sử dụng vật liệu không an toàn. Qua kiểm tra, cơ quan chức năng phát hiện cửa hàng mang tên “Điềm Nhan Tình Thư” dù quảng cáo có tới 378 chi nhánh, doanh số hàng tháng vượt 10.000 đơn, nhưng thực tế lại không có bất kỳ cửa hàng nào. Hơn 20 địa điểm được công bố tại Bắc Kinh đều không tồn tại, trong khi giấy phép kinh doanh được xác định là giả mạo.
Nhận thấy dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, đến tháng 8/2025, Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường đã quyết định nâng cấp điều tra, thành lập tổ chuyên án gồm hơn 200 cán bộ trên toàn Trung Quốc. Quá trình điều tra đã phát hiện một mô hình vận hành mang tính hệ thống mang tên “chuyển đơn”, vốn là trung tâm của toàn bộ chuỗi vi phạm.
Theo đó, khi người tiêu dùng đặt hàng trên nền tảng, đơn hàng sẽ không được thực hiện bởi cửa hàng hiển thị mà được chuyển sang các nền tảng trung gian như “转单宝 - Zhuandanbao” để đấu giá. Trường hợp điển hình là một đơn bánh kem 6 inch trị giá 252,3 nhân dân tệ. Sau khi nhận đơn, “cửa hàng ma” đăng đơn lên nền tảng chuyển đơn, nơi ba cửa hàng khác lần lượt chào giá 100, 90 và 80 nhân dân tệ. Cuối cùng, cửa hàng chào giá thấp nhất trúng thầu.
Theo đó, “cửa hàng ma” thu về 121,9 nhân dân tệ, nền tảng thương mại điện tử thu 50,4 nhân dân tệ phí dịch vụ, trong khi cửa hàng thực tế sản xuất chỉ nhận được khoảng 76,8 nhân dân tệ sau khi trừ chi phí. Trên thực tế, chi phí nguyên liệu chất lượng cho một chiếc bánh tương tự khoảng 60 nhân dân tệ, và để có thể thu được lợi nhuận, những cửa hàng sản xuất thực tế trong chuỗi cung ứng này buộc phải cắt giảm chất lượng, sử dụng những loại nguyên liệu rẻ tiền nhất và tiềm ẩn nguy cơ lớn về an toàn thực phẩm.
Quá trình điều tra sâu hơn cho thấy quy mô vi phạm vượt xa dự đoán ban đầu. Tổ chuyên án đã phát hiện hơn 3,6 triệu đơn hàng vi phạm liên quan đến 7 nền tảng lớn, cùng với hơn 67.000 “cửa hàng ma” hoạt động trên khắp Trung Quốc.
Đồng thời, một chuỗi sản xuất và cung cấp giấy tờ giả cũng bị phanh phui. Chuỗi này hoạt động theo mô hình phân công rõ ràng: từ thu thập thông tin cá nhân, chỉnh sửa kỹ thuật để qua mặt hệ thống, đến cung cấp dịch vụ “bao qua kiểm duyệt” với chi phí chỉ từ vài chục nhân dân tệ.
Đáng chú ý, một số nhân viên kiểm duyệt của những nền tàng thương mại điện tử bị phát hiện có hành vi cấu kết với các đối tượng trung gian. Khi giấy tờ giả bị hệ thống phát hiện, họ cung cấp thông tin như “màu con dấu không đúng” hoặc “mã doanh nghiệp không tra được”, giúp các đối tượng chỉnh sửa và nộp lại nhiều lần cho đến khi được phê duyệt. Thậm chí, có trường hợp một cá nhân đăng ký tới hơn 570 cửa hàng giả.
Không chỉ dừng lại ở việc buông lỏng kiểm soát, một số nền tảng còn bị xác định là đã ký thỏa thuận chia sẻ dữ liệu với các nền tảng chuyển đơn, cung cấp giao diện kỹ thuật để hỗ trợ chuyển đơn chỉ bằng một thao tác. Điều này đồng nghĩa với việc nền tảng biết rõ hoặc phải biết hành vi vi phạm, nhưng vẫn không có biện pháp ngăn chặn.
Trong quá trình điều tra, cơ quan chức năng cũng gặp phải nhiều trở ngại. Một số doanh nghiệp viện lý do “nâng cấp hệ thống” hoặc “dữ liệu nhạy cảm” để trì hoãn, cung cấp dữ liệu không đầy đủ hoặc không thể đọc. Nghiêm trọng hơn, đã xảy ra hành vi chống đối trực tiếp, khi một nhân viên của nền tảng cố tình đóng cửa, dẫn đến việc một cán bộ thực thi pháp luật bị gãy ngón tay trỏ và chấn thương phần mềm ở mắt cá chân.
Sau nhiều tháng thu thập và phân tích dữ liệu, tổ chuyên án đã xây dựng được chuỗi bằng chứng hoàn chỉnh, bao gồm luồng chuyển đơn, hồ sơ đăng ký và giao dịch. Dựa trên đó, ngày 17/4, cơ quan quản lý đã ra quyết định xử phạt, áp dụng nguyên tắc “mỗi cửa hàng một mức phạt, mỗi vi phạm một lần tính”, tạo nên mức phạt kỷ lục 3,597 tỷ nhân dân tệ. Đồng thời, tổng cộng 19,6874 triệu nhân dân tệ tiền phạt cũng được áp dụng đối với đại diện pháp luật và giám đốc an toàn thực phẩm của các nền tảng.
Đây được xem là mức xử phạt lớn nhất kể từ khi Luật An toàn Thực phẩm của Trung Quốc được sửa đổi năm 2015, đồng thời gửi đi thông điệp mạnh mẽ về trách nhiệm của các nền tảng trong việc kiểm soát hoạt động kinh doanh trên hệ thống của mình.
Giới chuyên gia nhận định, vụ việc này không chỉ dừng lại ở con số tiền phạt mà còn mang ý nghĩa cảnh báo mạnh mẽ đối với toàn bộ ngành giao đồ ăn trực tuyến. Trong bối cảnh thị trường ngày càng mở rộng, nếu thiếu sự kiểm soát chặt chẽ, những mô hình kinh doanh phi pháp như “giao đồ ăn ma” sẽ tiếp tục phát triển và gây rủi ro lớn cho người tiêu dùng.
Tham khảo: Sina, Tân Hoa Xã, ithome
Đức Khương
