Hành khách thầm lặng trong não bộ con người
Một thực tế đáng kinh ngạc là khoảng một phần ba dân số thế giới hiện đang chung sống với một loại ký sinh trùng siêu nhỏ mang tên Toxoplasma gondii - thường được gọi tắt là toxo. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, loài ký sinh trùng này sẽ tìm đường định cư sâu bên trong các sợi cơ và tế bào não, nơi chúng có thể tồn tại âm thầm suốt cả cuộc đời của vật chủ.
Ý nghĩ về một sinh vật lạ sống bám trong não suốt đời nghe có vẻ vô cùng đáng sợ. Tuy nhiên, đối với phần lớn những người khỏe mạnh, sự hiện diện này hoàn toàn vô hại. Hệ miễn dịch của cơ thể con người hoạt động vô cùng hiệu quả để kìm hãm ký sinh trùng dưới dạng tiềm ẩn, khiến đại đa số người nhiễm không hề xuất hiện bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào và thậm chí không biết đến sự tồn tại của chúng.
Nguồn lây nhiễm không chỉ đến từ những chú mèo
Mèo là vật chủ chính thức duy nhất mà ký sinh trùng toxo có thể thực hiện chu kỳ sinh sản hữu tính và thải trứng nang ra môi trường thông qua phân. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc chỉ những người nuôi mèo mới đối mặt với nguy cơ nhiễm bệnh.
Trên thực tế, con đường lây nhiễm phổ biến nhất của toxo trên phạm vi toàn cầu lại bắt nguồn từ thói quen ăn thịt chưa nấu chín có chứa các nang ký sinh trùng. Ngoài ra, việc tiếp xúc không an toàn với nguồn đất hoặc nước bị ô nhiễm cũng là nguyên nhân dẫn đến việc vô tình nuốt phải trứng của loài ký sinh trùng này.
Một điểm đáng lưu ý là những chú mèo chỉ thải ra ký sinh trùng toxo trong lần đầu tiên chúng bị nhiễm bệnh. Sau giai đoạn này, mèo sẽ có khả năng miễn dịch tự nhiên và không còn khả năng phát tán ký sinh trùng ra môi trường xung quanh nữa.
Những nhóm đối tượng thực sự đối mặt với hiểm họa
Mặc dù vô hại với số đông, toxo lại là mối đe dọa nghiêm trọng đối với một số nhóm đối tượng đặc thù. Mối nguy hiểm lớn nhất thường được cảnh báo đối với phụ nữ mang thai chưa từng có kháng thể với toxo trước đó. Nếu không may bị nhiễm trùng lần đầu trong thai kỳ, ký sinh trùng có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tấn công bào thai đang phát triển, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như mù lòa, dị tật thần kinh bẩm sinh hoặc thậm chí gây sẩy thai.
Dẫu vậy, tại một quốc gia như Úc, tỷ lệ này cực kỳ thấp khi chỉ dao động trong khoảng 0,17 đến 2,3 ca trên tổng số 10.000 ca sinh, khiến việc sàng lọc định kỳ trong thai kỳ được cho là không cần thiết.
Nhóm đối tượng thứ hai là những người bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, chẳng hạn như bệnh nhân sau khi ghép tủy hoặc người nhiễm hiv. Ở những người này, ổ nhiễm trùng tiềm ẩn vốn đang nằm im có thể bùng phát trở lại thành một đợt nhiễm trùng cấp tính nguy hiểm đến tính mạng.
Ngoài ra, ký sinh trùng cũng có thể tấn công vào võng mạc, gây ra tình trạng bệnh toxoplasmosis võng mạc dẫn đến mù lòa tiến triển. Theo ước tính tại Úc, tỷ lệ người mắc bệnh lý về mắt này là một trên 149 người.
Tỷ lệ nhiễm toxo có sự khác biệt rất lớn giữa các khu vực trên thế giới. Nếu như tại Úc tỷ lệ này tương đối thấp, thì tại Pháp con số này lên tới khoảng 50% và tại Brazil là gần 80%. Sự chênh lệch lớn này chịu ảnh hưởng từ thói quen ăn uống thịt tái, số lượng mèo hoang tại địa phương, các chủng ký sinh trùng lưu hành và đặc biệt là khí hậu nóng ẩm tạo điều kiện thuận lợi cho toxo tồn tại lâu hơn ngoài môi trường.
Nghi vấn về khả năng thao túng hành vi vật chủ
Một trong những khía cạnh thu hút sự quan tâm của giới khoa học nhất chính là khả năng tác động đến hệ thần kinh của loài ký sinh trùng đơn bào này. Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã chứng minh rằng khi loài gặm nhấm bị nhiễm toxo, ký sinh trùng có thể làm thay đổi hoàn toàn hành vi của chúng.
Những con chuột bị nhiễm bệnh không còn nỗi sợ hãi tự nhiên đối với mùi của mèo, khiến chúng dễ dàng bị mèo bắt và ăn thịt hơn. Đây chính là cách thức tinh vi giúp ký sinh trùng hoàn thành vòng đời sinh sản của mình bên trong cơ thể mèo.
Tại con người, một số nghiên cứu đã tìm ra mối liên hệ tương quan giữa việc nhiễm toxo với một số rối loạn não bộ, xu hướng hành vi chấp nhận rủi ro và các bệnh lý tâm thần, tiêu biểu là bệnh tâm thần phân liệt. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo cần hết sức thận trọng khi tiếp nhận thông tin này.
Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức độ chỉ ra mối liên hệ tương quan chứ chưa hề chứng minh được mối quan hệ nhân quả. Khoa học vẫn chưa thể khẳng định liệu ký sinh trùng toxo có trực tiếp gây ra các vấn đề tâm thần hay chính những thay đổi hành vi do bệnh tâm thần phân liệt làm tăng khả năng tiếp xúc và nhiễm ký sinh trùng của người bệnh.
Chúng ta có cần phải lo lắng quá mức?
Câu trả lời từ các chuyên gia là không. Đối với một người bình thường có sức khỏe ổn định, toxo chỉ đơn thuần là một sinh vật ký sinh thầm lặng và không gây hại. Hệ thống y tế hiện đại hoàn toàn đủ năng lực để kiểm soát và điều trị hiệu quả cho các nhóm đối tượng có nguy cơ cao khi cần thiết.
Việc tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế lẩn trốn hệ miễn dịch của loài ký sinh trùng này không nhằm mục đích gieo rắc nỗi sợ hãi, mà hướng đến việc phát triển các phương pháp điều trị mới có khả năng loại bỏ hoàn toàn ổ nhiễm trùng tiềm ẩn trong cơ thể, mang lại cơ hội bảo vệ tốt hơn cho những người dễ bị tổn thương nhất.
Tham khảo: Refractor
Đức Khương
