Phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc là bệnh gì?
Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang (Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông) chia sẻ, đây là thuật ngữ thuộc ICD-10, trong đó F43 là nhóm "Phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng". Nhóm này bao gồm các trạng thái tâm lý phát sinh liên quan đến một yếu tố gây stress hoặc biến cố có ý nghĩa, trong đó khả năng thích nghi của cá nhân bị ảnh hưởng.
Thể hỗn hợp về hành vi và cảm xúc được hiểu là đồng thời có các biểu hiện rối loạn cảm xúc và thay đổi hành vi đáng kể. Tuy nhiên, chẩn đoán này không đồng nghĩa với việc người bệnh sẽ có hành vi bạo lực. Phần lớn người trải qua stress hoặc rối loạn thích ứng không thực hiện hành vi bạo lực.
"Mức độ nguy hiểm cần được đánh giá dựa trên toàn bộ trạng thái tâm thần, khả năng kiểm soát hành vi, mức độ xung động, các yếu tố nguy cơ và hoàn cảnh cụ thể, chứ không thể suy ra chỉ từ tên chẩn đoán", BS Trang nói.
Chuyên gia cho biết thêm, hiện chưa đủ cơ sở để kết luận rằng riêng rối loạn này đang gia tăng trong xã hội hiện đại. Điều có thể nói chắc chắn hơn là stress tâm lý và các vấn đề thích nghi được nhận diện ngày càng nhiều.
Dấu hiệu của bệnh là gì?
Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang chia sẻ, các biểu hiện có thể thuộc hai nhóm chính:
- Cảm xúc: Buồn bã, lo âu, dễ kích thích, thất vọng, cảm giác quá tải hoặc khó thích nghi.
- Hành vi: Thay đổi hành vi rõ rệt, chống đối, xung đột, bốc đồng hoặc vi phạm các chuẩn mực xã hội.
- Nhận thức và chức năng: khó tập trung, suy nghĩ tiêu cực, giảm khả năng học tập/làm việc hoặc khó duy trì các mối quan hệ.
"Điểm quan trọng là không thể chẩn đoán từ một biểu hiện đơn lẻ. Cần xem xét mối liên hệ với tác nhân gây căng thẳng, thời điểm khởi phát, diễn biến, tiền sử và mức độ suy giảm chức năng", chuyên gia nhấn mạnh.
Nguyên nhân dẫn đến bệnh là gì?
Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang khẳng định: "Không có một nguyên nhân duy nhất". Rối loạn thường hình thành từ sự tương tác giữa:
Biến cố gây stress + đặc điểm dễ tổn thương của cá nhân + khả năng đối phó và hệ thống hỗ trợ xã hội.
Các tác nhân gây căng thẳng có thể là những thay đổi lớn trong cuộc sống, xung đột quan hệ, mất mát, áp lực học tập/công việc hoặc những hoàn cảnh tạo ra căng thẳng kéo dài. ICD-10 cũng nhấn mạnh vai trò của tính dễ tổn thương cá nhân trong quá trình hình thành rối loạn.
Làm sao để phòng tránh bệnh?
Chuyên gia nhận định, bệnh không thể phòng ngừa tuyệt đối nhưng có thể giảm nguy cơ bằng cách:
- Nhận diện sớm những thay đổi bất thường về cảm xúc và hành vi.
- Tăng cường kỹ năng điều hòa cảm xúc, giải quyết vấn đề và ứng phó với stress.
- Duy trì giấc ngủ, sinh hoạt và các hoạt động thể chất phù hợp.
- Xây dựng mạng lưới hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, nhà trường.
- Đặc biệt ở trẻ vị thành niên, cần tạo môi trường để các em có thể nói về khó khăn mà không bị phán xét hoặc quy chụp.
- Khi có thay đổi hành vi nghiêm trọng hoặc nguy cơ gây hại cho bản thân/người khác, cần đánh giá chuyên môn về sức khỏe tâm thần càng sớm càng tốt.
Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang cho biết thêm, điều quan trọng nhất là không đồng nhất hành vi bạo lực với một chẩn đoán tâm thần.
"Một người có rối loạn thích ứng không mặc nhiên nguy hiểm, và ngược lại, một hành vi bạo lực cũng không tự động chứng minh người đó mắc một rối loạn tâm thần. Muốn xác định nguyên nhân cần đánh giá trực tiếp và toàn diện: Trạng thái tâm thần, lịch sử phát triển, các tác nhân gây căng thẳng, quan hệ gia đình xã hội, khả năng kiểm soát xung động, các yếu tố nguy cơ và những nguyên nhân tâm thần hoặc y khoa khác. Về mặt cá nhân, điều đáng lo không chỉ là hành vi xảy ra mà còn là những dấu hiệu trước đó nếu có mà người xung quanh đã không nhận diện được. Với trẻ vị thành niên, phòng ngừa hiệu quả không phải là chỉ yêu cầu các em "kiềm chế", mà cần xây dựng một hệ thống phát hiện sớm và hỗ trợ tâm lý đủ gần gũi để các em tìm đến khi đang gặp khủng hoảng”, chuyên gia nhận định.
Tuấn Minh
