Công nghệ “vắt” lithium từ giếng dầu
Tại Hội nghị Thượng đỉnh Dầu khí diễn ra ở Almetyevsk (Nga), ông Nail Maganov, Tổng giám đốc tập đoàn dầu khí khổng lồ Tatneft, đã công bố một bước đi táo bạo: Tatneft đang xây dựng một nhà máy chuyên dụng tại Tatarstan với công suất thiết kế lên tới 30.000 tấn chất hấp phụ mỗi năm. Nhà máy này phục vụ trực tiếp cho việc tách chiết lithium từ nước đồng hành của các mỏ dầu.
Nước đồng hành (hay nước vỉa) vốn là nguồn chất thải lỏng khổng lồ phát sinh trong quá trình khai thác dầu mỏ. Trước đây, nguồn nước này chỉ được coi là thứ bỏ đi và cần xử lý để bơm ngược trở lại lòng đất. Tuy nhiên, các nghiên cứu công nghệ mới đã biến nguồn nước này thành "mỏ khoáng sản lộ thiên" chứa hàm lượng lithium cực cao.
Ông Maganov khẳng định công nghệ tách chiết lithium từ nước đồng hành của Tatneft đã hoàn thiện và chính thức bước sang giai đoạn sản xuất quy mô công nghiệp. Doanh nghiệp này đã tiến hành thử nghiệm thực tế tại các giếng dầu đang hoạt động và ghi nhận những kết quả khai thác vô cùng khả quan.
Đáng chú ý, loại chất hấp phụ độc quyền do Tatneft phát triển không chỉ tối ưu hóa việc thu hồi gần như hoàn chỉnh lượng lithium từ nguồn nước vỉa tại Tatarstan, mà còn có khả năng tương thích cao với các nguồn nước có đặc tính tương tự tại các vùng lãnh thổ khác của Nga lẫn quốc tế. Bên cạnh lithium, công nghệ này còn cho phép tận dụng và thu hồi thêm nhiều hợp chất kim loại quý hiếm khác đi kèm trong dòng nước thải mỏ dầu.
Khoảng trống 30 năm
Để hiểu rõ tầm quan trọng của dự án này, cần nhìn vào bức tranh lịch sử ngành khoáng sản Nga. Kể từ cuối thập niên 1990, hoạt động khai thác lithium quy mô công nghiệp tại quốc gia này gần như bị đóng băng hoàn toàn do sự xuất hiện của nguồn nguyên liệu giá rẻ từ nước ngoài.
Sự đứt gãy trong chuỗi sản xuất nội địa đã đẩy nước này vào thế bị động. Minh chứng rõ nhất là trong năm 2023, mỏ Malyshevskoye, điểm khai thác hiếm hoi còn hoạt động, chỉ mang lại vỏn vẹn 27 tấn lithium, một con số quá nhỏ bé so với cơn khát nguyên liệu của toàn nền kinh tế.
Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ lithium để chế tạo pin lưu trữ, thiết bị điện tử và các công nghệ quốc phòng của Nga ước tính lên tới 9.000 tấn nhập khẩu mỗi năm. Phần lớn lượng lithium cacbonat (lithium carbonate) này phải mua từ các đối tác nước ngoài như Trung Quốc, Bolivia, Chile và Argentina, tiêu tốn ngân sách quốc gia khoảng 4 tỷ Ruble mỗi năm (tương đương khoảng hơn 51 triệu USD).
Đại dự án Kolmozerskoye và bản đồ tự chủ năng lượng mới
Ngành sản xuất pin tích trữ năng lượng hiện chiếm đến 80% tổng sản lượng tiêu thụ lithium trên toàn cầu. Nhận thức được tầm quan trọng mang tính sống còn của nguồn tài nguyên này đối với tương lai của ngành xe điện và lưới điện thông minh, điện Kremlin đã thúc đẩy hàng loạt dự án khai thác quy mô lớn từ đầu năm 2026.
Bước ngoặt lớn đầu tiên diễn ra vào tháng 3/2026, khi công ty liên doanh "Polar Lithium", kết quả của cái bắt tay chiến lược giữa hai gã khổng lồ Rosatom (Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Quốc gia Nga) và Norilsk Nickel (Nornickel), chính thức khởi động quá trình thử nghiệm khai thác công nghiệp tại mỏ Kolmozerskoye, thuộc tỉnh Murmansk.
Kolmozerskoye là mỏ lithium lớn nhất nước Nga, nắm giữ khoảng 19% trữ lượng chiến lược của toàn quốc. Với trữ lượng khổng lồ này, các chuyên gia ước tính dự án có thể duy trì hoạt động khai thác liên tục trong vòng ít nhất 40 năm.
Sự kết hợp giữa phương pháp khai thác quặng mỏ truyền thống tại vùng Bắc Cực của liên doanh Polar Lithium và phương pháp chiết xuất hóa học cải tiến từ giếng dầu của Tatneft tại Tatarstan đang tạo ra "gọng kìm" vững chắc giúp Nga nhanh chóng lấp đầy khoảng trống nguồn cung nội địa.
Việc phát triển thành công công nghệ chất hấp phụ và đưa vào vận hành các mỏ lithium chiến lược không chỉ đơn thuần là câu chuyện thay thế hàng nhập khẩu tiết kiệm hàng tỷ Ruble. Đây là lời khẳng định vị thế của Nga trong việc làm chủ chuỗi cung ứng công nghệ cao thế hệ mới. Khi dòng chảy "vàng trắng" tự chủ bắt đầu khai thông, nước này sẽ tự tin đặt nền móng vững chắc cho nền công nghiệp xe điện và hạ tầng năng lượng xanh trong tương lai mà không còn phải e ngại những biến động địa chính trị toàn cầu.
Thùy Anh (Theo The First Technical)
