Khi nhịp sống hiện đại đi ngược đồng hồ sinh học
Thức khuya, ngủ muộn, thậm chí “trắng đêm” để làm việc hoặc giải trí đang dần trở thành trạng thái quen thuộc của một bộ phận người trẻ. Tuy nhiên, phía sau thói quen tưởng như vô hại này là một chuỗi rối loạn sinh lý phức tạp, trong đó thận, cơ quan đảm nhiệm lọc máu, thải độc và duy trì cân bằng nội môi – chịu ảnh hưởng đáng kể.
Trong y học cổ truyền, cơ thể con người vận hành theo nguyên lý “thiên nhân hợp nhất”, tức các cơ quan nội tạng hoạt động tương ứng với từng thời điểm trong ngày. Theo đó, khung giờ từ 17 giờ đến 19 giờ được xem là “giờ thận”, giai đoạn hệ bài tiết và “thận khí” đạt trạng thái thuận lợi nhất để phục hồi.
Dù cách lý giải này mang tính biểu tượng, các nghiên cứu hiện đại lại cho thấy một điểm giao thoa đáng chú ý. Theo sinh lý học, thận hoạt động liên tục 24/24 để lọc khoảng 180 lít máu mỗi ngày, nhưng quá trình sửa chữa và tái tạo tế bào lại phụ thuộc chặt chẽ vào nhịp sinh học, đặc biệt trong giấc ngủ sâu ban đêm.
Nhịp sinh học này được điều phối bởi nhịp sinh học – hệ thống “đồng hồ nội tại” kiểm soát chu kỳ ngủ – thức, hormone, huyết áp và chuyển hóa. Khi cơ thể bước vào giấc ngủ sâu (thường từ khoảng 23h đến 3h sáng), hormone như melatonin tăng cao, trong khi cortisol giảm xuống, tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ chế sửa chữa tế bào, bao gồm cả tế bào thận.
Ngược lại, việc thức khuya sau 23 giờ làm gián đoạn chu kỳ này. Ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử và trạng thái tỉnh táo kéo dài ức chế melatonin, khiến cơ thể không thể bước vào pha phục hồi tối ưu. Hệ quả không chỉ dừng ở cảm giác mệt mỏi mà còn kéo theo rối loạn huyết áp, chuyển hóa đường và hoạt động nội tiết – những yếu tố có liên hệ trực tiếp đến sức khỏe thận.
Một điểm cần lưu ý: thận không “ngừng hoạt động” khi bạn thức khuya. Nhưng khi nhịp sinh học bị đảo lộn, môi trường nội môi mà thận phải xử lý trở nên bất ổn hơn – từ tăng huyết áp về đêm đến biến động đường huyết khiến cơ quan này phải làm việc trong điều kiện bất lợi kéo dài.
Nguy cơ tích lũy lâu dài
Các dữ liệu khoa học trong những năm gần đây cho thấy mối liên hệ ngày càng rõ ràng giữa thiếu ngủ và tổn thương thận.
Một nghiên cứu công bố trên Clinical Journal of the American Society of Nephrology cho thấy những người ngủ dưới 6 giờ mỗi đêm có tốc độ suy giảm chức năng lọc cầu thận nhanh hơn đáng kể so với nhóm ngủ đủ 7–8 giờ. Chức năng này thường được đo bằng chỉ số eGFR – thước đo quan trọng để đánh giá mức độ khỏe mạnh của thận.
Ngoài ra, tình trạng thiếu ngủ mạn tính còn liên quan đến hiện tượng protein niệu - khi protein bị rò rỉ qua nước tiểu, dấu hiệu sớm của tổn thương cầu thận. Đây là một trong những chỉ điểm quan trọng trong chẩn đoán và theo dõi bệnh thận mạn tính.
Cơ chế phía sau mối liên hệ này không đơn giản là “thiếu ngủ gây hại thận”, mà là một chuỗi tác động sinh học liên kết:
- Rối loạn huyết áp: Thức khuya làm mất hiện tượng “dipping” – khi huyết áp giảm tự nhiên vào ban đêm. Huyết áp duy trì ở mức cao liên tục làm tăng áp lực lên cầu thận.
- Rối loạn chuyển hóa: Thiếu ngủ ảnh hưởng đến insulin, làm tăng nguy cơ kháng insulin và tiểu đường – hai yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến suy thận.
- Tăng viêm và stress oxy hóa: Các nghiên cứu cho thấy thiếu ngủ làm tăng các marker viêm và stress oxy hóa, góp phần tổn thương mô thận theo thời gian.
Tổ chức National Kidney Foundation cũng nhấn mạnh rằng giấc ngủ kém chất lượng có liên quan đến tiến triển nhanh hơn của bệnh thận mạn, đặc biệt ở những người đã có yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp hoặc đái tháo đường.
Điểm đáng lo ngại là thận được xem là “cơ quan im lặng”. Ở giai đoạn đầu, tổn thương thận gần như không có triệu chứng rõ ràng. Người bệnh có thể chỉ phát hiện khi đã bước vào giai đoạn muộn, khi chức năng lọc suy giảm nghiêm trọng, thậm chí phải can thiệp bằng lọc máu hoặc ghép thận.
Trong bối cảnh đó, việc duy trì nhịp sinh hoạt phù hợp với đồng hồ sinh học không còn là khuyến nghị mang tính “lifestyle”, mà trở thành một yếu tố dự phòng bệnh lý. Ngủ đủ 7 - 8 giờ mỗi đêm, hạn chế thức sau 23 giờ và duy trì giờ ngủ ổn định giúp cơ thể đồng bộ hóa các hệ thống sinh lý, giảm gánh nặng lên thận cũng như các cơ quan khác.
Cần nhấn mạnh rằng không phải mọi trường hợp thức khuya đều dẫn đến bệnh thận. Tuy nhiên, khi hành vi này trở thành thói quen kéo dài, kết hợp với các yếu tố khác như ăn mặn, ít vận động hoặc căng thẳng, nguy cơ sẽ tích lũy theo thời gian.
Trong một xã hội vận hành 24/7, việc “hy sinh giấc ngủ” thường được xem như cái giá phải trả cho hiệu suất. Nhưng từ góc nhìn sinh học, đây là một sự đánh đổi không cân xứng: lợi ích ngắn hạn đi kèm với tổn hại dài hạn, đặc biệt đối với những cơ quan không có khả năng phục hồi hoàn toàn như thận.
Diệu Đan (tổng hợp)
