Nhắc đến Thái Nguyên, nhiều người nghĩ ngay đến chè Tân Cương, miến dong, thịt lợn gác bếp hay các món ăn đậm chất núi rừng. Ít ai ngờ rằng, vùng đất này còn lưu giữ một biến tấu độc đáo của món bánh chưng truyền thống: bánh chưng nhân cá chép, người Tày địa phương gọi là pẻng ho.
Bánh chưng mà… không có thịt, nghe đã thấy lạ
Không ai biết chính xác món bánh này xuất hiện từ khi nào. Chỉ biết rằng, từ xa xưa, cứ đến tháng 7 âm lịch, người Tày lại gói bánh chưng cá chép để dâng cúng tổ tiên. Theo thời gian, món bánh không còn bó hẹp trong nghi lễ mà dần trở thành đặc sản được đặt mua làm quà biếu, đặc biệt “lên ngôi” mỗi dịp Tết Nguyên đán.
Điểm làm nên giá trị của bánh không chỉ nằm ở ý tưởng “nhân cá” mà còn ở nguồn nguyên liệu cực kỳ công phu. Cá chép dùng làm nhân không phải cá nuôi công nghiệp mà là cá chép đồng được thả trực tiếp trong ruộng lúa.
Từ khoảng tháng 4–5 âm lịch, khi cấy lúa, người dân thả cá giống xuống ruộng. Ruộng lúa không bón phân hóa học, không phun thuốc trừ sâu để đảm bảo cá phát triển tự nhiên. Sau vài tháng, những con cá nhỏ xíu ban đầu chỉ bằng đầu tăm đã lớn lên bằng 2–3 ngón tay, thịt chắc, thơm, ít tanh.
Trước khi gói bánh, cá còn được cho vào giỏ treo giữa dòng suối 3–4 ngày để làm sạch hoàn toàn. Công đoạn này khiến nhiều người không khỏi bất ngờ vì sự kỹ lưỡng hiếm thấy.
Cá sau khi sơ chế được trộn cùng lá gừng hoặc rau răm – tùy phong tục từng vùng – để khử mùi tanh, thêm chút thịt mỡ và gia vị vừa đủ. Nhân bánh tưởng chừng “khó ăn” lại trở nên béo, thơm và đậm đà.
Bánh được gói gần giống bánh chưng truyền thống nhưng thường có dáng tròn, thuôn dài như bánh tét. Sau đó, bánh được luộc liên tục 12–15 tiếng. Nhờ thời gian nấu dài, phần xương cá mềm nhừ, gần như tan ra, người ăn không hề lo hóc xương.
Khi bánh chín, chỉ cần bóc lớp lá dong là mùi thơm của nếp nương, lá gừng và nhân cá quyện vào nhau lan tỏa, khác hẳn mùi bánh chưng quen thuộc ngày Tết.
Kén người ăn nhưng đã “nghiện” là khó dứt
Thoạt nghe tên, không ít người dè chừng, thậm chí nghi ngờ sự kết hợp giữa bánh chưng và cá. Thế nhưng, nhiều thực khách sau khi thử lại bất ngờ “quay xe”.
Nhân cá mềm, béo, không tanh; thịt mỡ vừa đủ giúp bánh không khô; nếp dẻo thơm tạo cảm giác lạ miệng nhưng dễ gây nghiện. Người địa phương nhận xét, bánh chưng cá chép không dành cho số đông, nhưng ai đã ăn quen thì lại thấy “thiếu thiếu” nếu Tết không có.
Hiện nay, bánh chưng cá chép chủ yếu được đặt trước, làm theo đơn. Giá dao động khoảng 500.000 đồng/cặp, cao hơn nhiều so với bánh chưng truyền thống. Tuy vậy, khách mua vẫn đông, đặc biệt là giới trẻ và những người thích khám phá ẩm thực vùng cao, mua về ăn Tết hoặc làm quà biếu độc lạ.
Giữa vô vàn món ăn ngày xuân, bánh chưng cá chép Thái Nguyên không chỉ là một món ngon, mà còn là câu chuyện về cách người vùng cao gìn giữ và làm mới truyền thống, để mỗi mùa Tết đến lại có thêm một hương vị khiến người ta tò mò, nhớ mãi.
Trang Đào (Tổng hợp)
