Tết đến, hình ảnh những phong bao đỏ trao tay gần như trở thành biểu tượng mặc định của năm mới. Người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ, con cháu chúc thọ ông bà, đồng nghiệp gửi nhau lời chúc đầu xuân kèm phong bao nhỏ. Nhiều người mặc định rằng lì xì vốn dĩ là cho tiền lấy may. Nhưng nếu lần ngược lại lịch sử, câu chuyện khởi đầu của phong tục này lại khác khá nhiều so với cách chúng ta đang hiểu hôm nay.
Theo ghi chép dân gian Trung Hoa, tục trao tiền đầu năm có liên quan đến khái niệm “áp tuế tiền” (tiền trấn năm). Truyền thuyết kể rằng có một yêu quái chuyên xuất hiện đêm giao thừa để làm trẻ nhỏ sợ hãi, khiến chúng ốm yếu. Cha mẹ đặt những đồng tiền bọc trong giấy đỏ bên gối con với niềm tin rằng ánh kim loại và sắc đỏ có thể xua đuổi tà khí. Mục đích ban đầu vì thế không phải cho tiền, mà là một hình thức bảo vệ tinh thần một tấm bùa tượng trưng.
Ở Việt Nam, phong tục mừng tuổi xuất hiện khá sớm và dần trở thành một phần của văn hóa Tết. Từ “lì xì” thực chất bắt nguồn từ tiếng Quảng Đông “lợi thị” (lì shì), mang nghĩa điều tốt lành. Nhưng trong nhiều tài liệu nghiên cứu văn hóa, điều được nhấn mạnh không phải giá trị vật chất của đồng tiền mà là nghi thức trao nhận kèm lời chúc. Đồng tiền chỉ đóng vai trò biểu tượng, còn ý nghĩa nằm ở sự chúc phúc đầu năm.
Màu đỏ của bao lì xì cũng không phải lựa chọn ngẫu nhiên. Trong văn hóa Á Đông, đỏ tượng trưng cho năng lượng, sự sống và may mắn. Dưới góc nhìn tâm lý học màu sắc, màu đỏ có khả năng kích thích cảm xúc mạnh, tạo cảm giác ấm áp và tích cực. Khi đặt tiền vào phong bao đỏ, người xưa thực chất đang bọc một biểu tượng vật chất trong lớp ý nghĩa tinh thần.
Điểm đáng chú ý là ở giai đoạn đầu, số tiền không quan trọng. Thậm chí, trong nhiều gia đình xưa, đó chỉ là vài đồng xu tượng trưng. Việc trao lì xì thiên về nghi thức chuyển giao: từ năm cũ sang năm mới, từ thế hệ trước sang thế hệ sau. Nó mang tính xác nhận rằng đứa trẻ đã lớn thêm một tuổi, người già bước sang một chu kỳ mới của đời người.
Chỉ khi xã hội chuyển sang nền kinh tế tiền tệ hiện đại, lì xì mới dần mang thêm lớp nghĩa vật chất rõ ràng hơn. Giá trị tiền trong phong bao tăng lên, và đôi khi trở thành áp lực vô hình giữa người lớn với nhau. Tuy vậy, nếu tách khỏi yếu tố so đo, bản chất ban đầu của tục lệ này vẫn là một hành vi chúc phúc mang tính biểu tượng.
Ở góc độ xã hội học, những nghi thức như lì xì giúp củng cố mối liên kết gia đình và cộng đồng. Một hành động nhỏ đầu năm tạo nên cảm giác gắn kết, mở đầu cho chu kỳ mới với tâm thế tích cực. Đó là lý do vì sao dù xã hội thay đổi, tục lệ này vẫn tồn tại.
Hiểu đúng về nguồn gốc lì xì có thể khiến chúng ta nhìn phong bao đỏ theo cách khác. Đó là một biểu tượng bảo vệ và chúc lành. Và có lẽ, điều đáng giữ lại nhất không phải mệnh giá bên trong, mà là ý nghĩa của khoảnh khắc trao tay đầu năm khi mọi người dành cho nhau một lời chúc tốt đẹp trước khi bước vào hành trình mới.
Hạnh Phúc
