Kháng kháng sinh (AMR) đang không còn là một khái niệm xa vời trong y học, mà đã trở thành mối đe dọa toàn cầu cấp bách. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, nếu không có hành động kịp thời, AMR có thể gây ra ít nhất 10 triệu ca tử vong mỗi năm vào năm 2050, tương đương với số ca tử vong do ung thư – một con số khiến giới y tế toàn cầu không thể làm ngơ.
Việt Nam trong “vùng đỏ” kháng kháng sinh: Thói quen dùng thuốc đang phản tác dụng
Tại Việt Nam, bức tranh kháng kháng sinh được đánh giá là đặc biệt đáng lo ngại khi nằm trong nhóm có tỷ lệ cao trên thế giới, theo Tổ chức Y tế Thế giới. Nguyên nhân không đến từ những điều quá xa lạ, mà lại bắt nguồn từ chính thói quen phổ biến trong đời sống hàng ngày: tự ý mua kháng sinh, dùng thuốc khi chưa cần thiết, hoặc ngừng thuốc ngay khi thấy triệu chứng thuyên giảm.
Trong hơn một thập kỷ qua, lượng kháng sinh được bán ra ngoài cộng đồng tại Việt Nam đã tăng gấp đôi. Đáng chú ý, phần lớn giao dịch này diễn ra mà không có đơn thuốc hợp lệ, với tỷ lệ lên tới 88% ở khu vực thành thị và 91% tại nông thôn. Điều này khiến kháng sinh – vốn là “vũ khí” quan trọng trong điều trị nhiễm khuẩn – dần mất đi hiệu lực.
Các nghiên cứu gần đây, trong đó có công trình của Torumkuney và cộng sự, cho thấy những vi khuẩn quen thuộc như phế cầu hay Haemophilus influenzae - tác nhân chính gây viêm phổi, viêm tai giữa, viêm xoang – đang gia tăng khả năng kháng thuốc ở mức báo động. Thực tế lâm sàng cũng ghi nhận không ít trường hợp nhiễm khuẩn hô hấp buộc phải sử dụng kháng sinh liều cao, đặc biệt ở trẻ em, làm gia tăng vòng xoáy kháng thuốc trong cộng đồng.
Điều đáng nói là việc sử dụng kháng sinh sai cách không chỉ ảnh hưởng đến một cá nhân, mà còn tạo ra hệ lụy lan rộng. Vi khuẩn kháng thuốc có thể lây lan, khiến những bệnh lý vốn dễ điều trị trở nên phức tạp hơn, kéo dài thời gian hồi phục và gia tăng nguy cơ biến chứng. Trong bối cảnh đó, các chuyên gia nhấn mạnh rằng kiểm soát AMR không thể chỉ là câu chuyện của bệnh viện, mà cần một chiến lược đồng bộ từ cộng đồng, nơi các hành vi sử dụng thuốc diễn ra mỗi ngày.
Theo TS Phạm Hùng Vân - Chủ tịch Hội Vi sinh lâm sàng TP.HCM, Viện Nghiên cứu và phát triển vi sinh lâm sàng Việt Nam - cho biết Việt Nam đứng đầu trong danh sách các nước có tỉ lệ kháng thuốc kháng sinh cao, điều này đã tạo ra gánh nặng về y tế cho cả người bệnh và hệ thống y tế.
Nguyên nhân do việc sử dụng kháng sinh không hợp lý hiện nay, trong đó có việc sử dụng kháng sinh không hiệu quả trong bệnh viện chiếm 25-45%. Vi khuẩn kháng thuốc khi hình thành sẽ dễ dàng lan truyền trong cộng đồng và bệnh viện, chúng có thể truyền gene kháng thuốc cho các vi khuẩn khác, làm tăng tốc độ lan rộng.
Còn tại cộng đồng, tỉ lệ này chiếm 50% do sử dụng kháng sinh sai cách. Trong khi nhiều nước trên thế giới chỉ được bán kháng sinh khi có đơn thuốc hợp lệ.
Cuối cùng là lạm dụng kháng sinh không đúng trong chăn nuôi chiếm 40-80%.
Điều này dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng như tạo ra vi khuẩn kháng thuốc, tồn dư kháng sinh trong thực phẩm, khi ăn ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người.
Từ cảnh báo đến hành động
Trước áp lực ngày càng lớn của kháng kháng sinh, một chiến dịch quy mô toàn quốc vừa được khởi động với mục tiêu thay đổi nhận thức và hành vi sử dụng thuốc trong cộng đồng. Ngày 14/4/2026 tại Thành phố Hồ Chí Minh, Sandoz đã ký kết hợp tác với Long Châu và Hội Hô hấp Thành phố Hồ Chí Minh nhằm nỗ lực kiểm soát AMR tại Việt Nam.
Sáng kiến này được triển khai dựa trên sự kết hợp giữa chuyên môn quốc tế, nền tảng y khoa trong nước và hệ thống phân phối rộng khắp. Theo đó, 2.500 nhà thuốc trên toàn quốc của Long Châu sẽ trở thành cầu nối đưa kiến thức y khoa đến gần hơn với người dân, trở thành một “trạm tư vấn sức khỏe”.
200 dược sĩ đã được triển khai đào tạo, tập trung vào các bệnh nhiễm trùng hô hấp và kỹ năng tư vấn sử dụng kháng sinh đúng cách để đồng hành cùng bệnh nhân, giúp họ hiểu rõ vì sao cần tuân thủ đủ liều, đủ thời gian điều trị – yếu tố then chốt để ngăn chặn sự hình thành vi khuẩn kháng thuốc.
Theo đại diện Sandoz, hiệu quả điều trị không chỉ nằm ở việc tiếp cận thuốc mà còn phụ thuộc vào mức độ hiểu biết của người bệnh. Trong khi đó, Hội Hô hấp Thành phố Hồ Chí Minh đóng vai trò đảm bảo tính chính xác khoa học, giúp chuyển tải các hướng dẫn lâm sàng thành những thông tin dễ hiểu, dễ áp dụng trong đời sống.
Trong thời gian tới, chiến dịch sẽ tiếp tục được mở rộng thông qua các hoạt động đào tạo, truyền thông và nền tảng số, hướng tới mục tiêu giúp việc sử dụng kháng sinh trở nên an toàn và hiệu quả hơn. Khi những nguyên tắc tưởng chừng đơn giản như “dùng đúng thuốc, đủ liều, đủ ngày” được thực hành rộng rãi, cuộc chiến chống kháng kháng sinh sẽ không còn là nhiệm vụ của riêng ngành y, mà trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội.
PV
