Trong vô số sinh vật của thần thoại Hy Lạp, nhân mã là một trong những hình tượng bền bỉ nhất. Từ tượng gốm, phù điêu trang trí cổ đại đến tiểu thuyết fantasy và các series streaming, sinh vật nửa người nửa ngựa này chưa từng biến mất khỏi trí tưởng tượng phương Tây.
Trong thần thoại Hy Lạp, nhân mã xuất hiện với hai gương mặt đối lập. Ở một cực là những nhân mã hoang dã, biểu tượng của bản năng mất kiểm soát, được khắc họa trong các phù điêu về cuộc chiến giữa người Lapith và nhân mã. Ở cực còn lại là Chiron, nhân mã hiền triết, thầy dạy của các anh hùng như Achilles. Chiron thông thạo y học, âm nhạc và tri thức, trở thành hình ảnh dung hòa giữa sức mạnh tự nhiên và lý trí con người.
Chính sự lưỡng diện này khiến nhân mã trở thành một biểu tượng linh hoạt. Nó không chỉ là quái vật, cũng không hoàn toàn là anh hùng. Nó là ẩn dụ cho xung đột nội tại: con người luôn đứng giữa bản năng và ý thức.
Sang thời Trung Cổ, khi Kitô giáo định hình lại thế giới quan châu Âu, nhân mã bị diễn giải dưới lăng kính đạo đức. Trong Divine Comedy của Dante Alighieri, nhân mã xuất hiện ở Địa Ngục như những kẻ canh giữ bạo lực. Hình tượng hiền triết nhường chỗ cho vai trò răn đe. Sự pha trộn giữa người và thú được hiểu như biểu hiện của tội lỗi, của bản năng không được kiềm chế.
Tuy nhiên, đến thời Phục Hưng, khi châu Âu quay lại với di sản Hy Lạp - La Mã, nhân mã được phục hồi như một biểu tượng thẩm mỹ. Các họa sĩ và nhà điêu khắc không còn nhìn nhân mã như sinh vật tội lỗi, mà như một phần của kho tàng thần thoại cổ điển. Hình thể nửa người nửa ngựa trở thành thách thức nghệ thuật, nơi các nghệ sĩ thể hiện kỹ năng giải phẫu và bố cục. Nhân mã lúc này không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn là đối tượng của cái đẹp.
Bước sang thế kỷ 20, nhân mã tìm thấy đời sống mới trong văn học và phim ảnh fantasy. Trên màn ảnh rộng, một trong những lần xuất hiện sớm và rõ nét nhất của nhân mã trong điện ảnh đại chúng thế kỷ 21 là “Biên niên sử Narnia: Sư tử, Phù thủy và Cái tủ áo”. Bộ phim chuyển thể từ tác phẩm của C. S. Lewis khắc họa nhân mã như những chiến binh cao quý, trung thành với Aslan và tham gia trực tiếp vào các trận chiến. Ở đây, nhân mã vẫn giữ nhiều đặc điểm cổ điển trang nghiêm, danh dự, mang tính sử thi rõ rệt. Họ gần với truyền thống thần thoại hơn là hình ảnh đời thường.
Chỉ vài năm sau, năm 2009, nhân mã bước vào một không gian điện ảnh khác với Harry Potter and Hoàng tử người lai, tiếp nối sự xuất hiện đã được thiết lập từ phần đầu của loạt phim Harry Potter. Trong vũ trụ này, nhân mã sống tách biệt trong Rừng Cấm, xây dựng một cộng đồng có hệ giá trị riêng và đặc biệt coi trọng chiêm tinh học. Họ không còn chỉ là chiến binh, mà trở thành những sinh vật tri thức, giữ khoảng cách với xã hội phù thủy. Đây là bước chuyển từ hình ảnh sử thi sang hình ảnh “cộng đồng có bản sắc”, phản ánh xu hướng xây dựng thế giới hư cấu chi tiết của fantasy hiện đại.
Đến năm 2020, nhân mã xuất hiện trong một bối cảnh hoàn toàn khác với bộ phim hoạt hình Onward của Pixar. Tại đây, nhân mã không còn mang khí chất huyền bí hay sử thi, mà sống giữa khu ngoại ô hiện đại, làm cảnh sát, lái xe, tham gia đời sống thường nhật như bất kỳ ai. Sự đời thường hóa này cho thấy biểu tượng cổ đại đã được điều chỉnh để phù hợp với ngôn ngữ giải trí của thế kỷ 21, nơi yếu tố kỳ ảo được hòa trộn với sinh hoạt đô thị.
Song song với điện ảnh, nhân mã cũng phát triển mạnh trong các hệ thống giả tưởng phức tạp như Dungeons & Dragons, vốn có bản điện ảnh chuyển thể năm 2023. Trong cấu trúc nhập vai này, nhân mã được định nghĩa như một chủng loài có chỉ số, văn hóa và vị trí rõ ràng trong thế giới hư cấu. Họ không chỉ là biểu tượng hay nhân vật phụ, mà trở thành một phần của cấu trúc xã hội trong trò chơi và phim chuyển thể.
Sự bền bỉ ấy của hình tượng nhân mã cho thấy nó không tồn tại chỉ vì yếu tố kỳ ảo. Nhân mã thể hiện sự xung đột trong mỗi người giữa lý trí và bản năng, giữa văn minh và tự nhiên. Mỗi thời đại đọc lại nhân mã theo cách riêng, nhưng cấu trúc biểu tượng ấy vẫn giữ nguyên sức gợi.
Có thể trong tương lai, nhân mã sẽ tiếp tục xuất hiện trong những vũ trụ kể chuyện mới, với công nghệ mới và khán giả mới. Nhưng dù được đặt trong rừng sâu thần thoại hay giữa thành phố hiện đại, hình tượng ấy vẫn có sức hút mới mẻ, ấn tượng mà khó hình tượng sử thi nào có thể bì kịp.
Hạnh Phúc
